યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોદિમિર ઝેલેન્સ્કીએ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમિર પુતિનને ખુલ્લા પત્ર દ્વારા સીધી સામસામે વાતચીતનો પ્રસ્તાવ આપ્યો છે. પત્રમાં તેમણે જણાવ્યું કે યુરોપમાં ચાલુ યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે હવે માત્ર કૂટનીતિક ઔપચારિકતાઓથી આગળ વધીને સીધો સંવાદ જરૂરી બની ગયો છે. તેમણે કહ્યું કે લાંબા સમય સુધી સંઘર્ષને લંબાવવો કોઈપણ પક્ષ માટે ઉકેલ નથી અને બંને દેશોએ સીધી વાટાઘાટના મંચ પર આવવું જોઈએ.
ઝેલેન્સ્કીનું આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ ત્રીજા વર્ષમાં પ્રવેશી ગયું છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શાંતિ પ્રયાસો છતાં કોઈ સ્થાયી ઉકેલ સામે આવ્યો નથી.
પત્રમાં યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈપણ પ્રકારની શાંતિ વાટાઘાટ શરૂ થાય તે પહેલાં સંપૂર્ણ અને બિનશરતી યુદ્ધવિરામ લાગુ થવો જોઈએ. તેમના મતે ગોળીબાર અને હુમલા ચાલુ રહે ત્યાં સુધી કોઈપણ ચર્ચા અસરકારક બની શકતી નથી.
તેમ છતાં, રશિયાએ આ શરત પહેલેથી જ નકારી કાઢી છે. ક્રેમલિનનું કહેવું છે કે યુદ્ધવિરામ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે બંને પક્ષો કેટલાક “મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક સમજૂતીઓ” પર સંમત થાય. આ મતભેદે શાંતિ પ્રક્રિયાને વધુ જટિલ બનાવી છે.
ઝેલેન્સ્કીએ સૂચન કર્યું છે કે સંભવિત બેઠક કોઈ તટસ્થ દેશમાં યોજવી જોઈએ જેથી કોઈપણ પક્ષને રાજકીય અથવા સૈન્ય દબાણનો અનુભવ ન થાય. તેમણે સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ અને તુર્કી જેવા દેશોના ઉદાહરણ આપ્યા, જેમને અગાઉ આંતરરાષ્ટ્રીય વાટાઘાટો માટે સુરક્ષિત મંચ તરીકે માન્યતા મળી છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ, તટસ્થ સ્થળે ચર્ચા થવાથી બંને દેશોને પોતાની વાત ખુલ્લેઆમ રજૂ કરવાની તક મળશે અને પૂર્વશરતો ચર્ચામાં અવરોધ નહીં બને.
ક્રેમલિને આ પ્રસ્તાવ પર પ્રતિસાદ આપતાં કહ્યું છે કે જો યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ ચર્ચા કરવા માંગતા હોય તો તેઓ મોસ્કો આવી શકે છે. રશિયાનું આ વલણ દર્શાવે છે કે તે વાટાઘાટના સ્થળ અને શરતો અંગે હજુ પણ કડક સ્થિતિમાં છે.
રશિયન નેતૃત્વે એમ પણ જણાવ્યું કે કોઈપણ સમજૂતી માટે “મુશ્કેલ અને મોટા સમાધાનો” જરૂરી રહેશે. સાથે જ પુતિને પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે શું વર્તમાન નેતૃત્વ આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની દૃષ્ટિએ યુક્રેનનું વૈધ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે કે નહીં, જેના કારણે ચર્ચા પ્રક્રિયા વધુ જટિલ બની છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ અંગે અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કહ્યું કે જો બંને નેતાઓ સામસામે બેઠક કરે તો તે શાંતિ તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.
ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે બંને પક્ષોએ ચર્ચા કરવી જોઈએ અને સમજૂતી તરફ આગળ વધવું જોઈએ. જોકે, સંભવિત સમજૂતીમાં કયા પ્રકારના રાજકીય અથવા પ્રાદેશિક ફેરફારો સામેલ હોઈ શકે તે અંગે તેમણે સ્પષ્ટતા કરી નહોતી.
રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચેનો તણાવ નવો નથી. 2014માં રશિયાએ ક્રિમિયા પર કબજો કર્યો હતો, જેને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે ગેરકાયદેસર ગણાવ્યો હતો. ત્યારબાદ પૂર્વી યુક્રેનના અનેક વિસ્તારોમાં અલગાવવાદી સંઘર્ષ શરૂ થયો.
ફેબ્રુઆરી 2022માં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની જ્યારે રશિયાએ યુક્રેન પર સંપૂર્ણ સ્તરનું સૈન્ય આક્રમણ શરૂ કર્યું. આ યુદ્ધે સમગ્ર યુરોપની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને અસર કરી અને વૈશ્વિક રાજકારણમાં મોટા ફેરફારો સર્જ્યા.
હાલમાં ડોનેત્સ્ક, લુહાન્સ્ક, ખેરસોન અને ઝાપોરિઝ્ઝિયા જેવા વિસ્તારોના કેટલાક ભાગો રશિયાના નિયંત્રણમાં છે, જ્યારે યુક્રેન આ વિસ્તારોને ફરી પોતાના નિયંત્રણમાં લેવા પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
યુક્રેને વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે પોતાની પ્રાદેશિક અખંડિતતા અંગે કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં સમાધાન નહીં કરે. દેશનું કહેવું છે કે રશિયાના નિયંત્રણ હેઠળ આવેલા વિસ્તારોનો ત્યાગ કોઈપણ સ્થાયી શાંતિ સમજૂતીનો આધાર બની શકતો નથી.
તે ઉપરાંત, યુક્રેન NATOમાં જોડાવાના પ્રયાસો પણ ચાલુ રાખી રહ્યું છે, જેને રશિયા પોતાના સુરક્ષા હિતો વિરુદ્ધ માને છે. આ મુદ્દો બંને દેશો વચ્ચેના મુખ્ય વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓમાંનો એક છે.
તાજેતરના દિવસોમાં બંને દેશો વચ્ચે હુમલાની ઘટનાઓમાં વધારો થયો છે. યુક્રેન તરફથી રશિયાની અંદર ડ્રોન અને મિસાઇલ હુમલાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે, જેને યુક્રેનના નેતૃત્વે “જવાબી કાર્યવાહી” તરીકે વર્ણવ્યા છે.
બીજી તરફ, રશિયા સમર્થિત પ્રશાસને દાવો કર્યો છે કે ક્રિમિયા અને અન્ય વિસ્તારોમાં થયેલા હુમલાઓને કારણે જાનમાલનું નુકસાન થયું છે. યુક્રેનનું કહેવું છે કે તેના હુમલાઓનો નિશાન માત્ર સૈન્ય અને ઊર્જા માળખાં હતા, નાગરિક વિસ્તારો નહીં.
આ ઘટનાઓને કારણે યુદ્ધ વધુ જટિલ અને તીવ્ર બન્યું છે, જેના કારણે શાંતિ પ્રયાસો પર પણ દબાણ વધ્યું છે.
રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે અત્યાર સુધીમાં અનેક તબક્કાની શાંતિ વાટાઘાટો થઈ ચૂકી છે, જેમાં જિનેવા, અબુ ધાબી અને ઇસ્તાંબુલ જેવા શહેરોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, કોઈપણ બેઠકમાં સ્થાયી ઉકેલ મળી શક્યો નથી.
પ્રાદેશિક નિયંત્રણ, સુરક્ષા ગેરંટી, NATO સભ્યપદ અને યુદ્ધવિરામની શરતો મુખ્ય વિવાદના મુદ્દા રહ્યા છે. બંને પક્ષો પોતાની સ્થિતિ પર અડગ રહ્યા હોવાથી સમજૂતી મુશ્કેલ બની છે.
રાષ્ટ્રપતિ પુતિને કહ્યું છે કે રશિયા ચર્ચા માટે તૈયાર છે, પરંતુ કોઈપણ સમજૂતી માટે બંને પક્ષોએ સમાધાન કરવું પડશે. તેમના જણાવ્યા મુજબ “વ્યૂહાત્મક સંતુલન” વિના કોઈપણ સમજૂતી ટકાઉ બની શકતી નથી.
રશિયાની તરફથી સતત એવો સંકેત પણ આપવામાં આવ્યો છે કે ચર્ચા ત્યારે જ આગળ વધશે જ્યારે યુક્રેન કેટલીક મહત્વપૂર્ણ રાજકીય અને સૈન્ય શરતો સ્વીકારશે.
આ યુદ્ધે બંને દેશોમાં ગંભીર માનવીય સંકટ ઊભું કર્યું છે. લાખો લોકો વિસ્થાપિત થયા છે અને હજારો નાગરિકો તથા સૈનિકોના મોત થયા છે.
ઝેલેન્સ્કીએ પોતાના પત્રમાં આ માનવીય પાસાને વિશેષરૂપે ઉઠાવ્યો અને જણાવ્યું કે દરરોજ થતી જાનહાનિ દેશ માટે અસહ્ય છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે રશિયાની અંદર પણ લોકો યુદ્ધથી થાકી ગયા છે અને આર્થિક દબાણ વધી રહ્યું છે.
આ યુદ્ધે વૈશ્વિક રાજકારણ અને ઊર્જા બજારો પર પણ અસર પેદા કરી છે. યુરોપમાં ઊર્જા સંકટ, ખાદ્ય પુરવઠા પર દબાણ અને સૈન્ય ગઠબંધનોની મજબૂતી જેવા અનેક ફેરફારો નોંધાયા છે.
અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન યુક્રેનને સતત સમર્થન આપી રહ્યા છે, જ્યારે રશિયાએ પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધોના જવાબમાં પોતાની વ્યૂહરચનામાં ફેરફારો કર્યા છે.
