સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ સંજય કિશન કૌલે ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડી.વાય. ચંદ્રચૂડની ન્યાયાધીશોની નિમણૂક સંબંધિત કાર્યશૈલી પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે. પોતાના આગામી પુસ્તકમાં તેમણે કોલેજિયમની બેઠક અને ન્યાયતંત્ર તથા સરકાર વચ્ચેના મતભેદોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. કૌલના મતે, ન્યાયાધીશોની નિમણૂક દરમિયાન ચંદ્રચૂડ સરકારના વલણને જરૂર કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપતા હતા. તેમની આ ટિપ્પણીઓ ‘Without Fear or Favour’ પુસ્તક અને પત્રકાર કરણ થાપરને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યૂમાં સામે આવી છે. આ કૌલના પોતાના દાવા છે, કોઈ ન્યાયિક તપાસનાં તારણો નથી.
કૌલના જણાવ્યા અનુસાર, સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની છ ખાલી જગ્યાઓ ભરવા માટે કોલેજિયમની બેઠક યોજાવાની હતી. પાંચ ઉમેદવારોનાં નામ પર અગાઉથી સહમતિ બની ગઈ હતી. જોકે, બેઠક શરૂ થવાના થોડા સમય પહેલાં ચંદ્રચૂડે છઠ્ઠા ઉમેદવારનું નામ રજૂ કર્યું હતું. કૌલે આ નામ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો, કારણ કે તેમના મતે કોલેજિયમના અન્ય સભ્યોની સહમતિ મળવાની શક્યતા ઓછી હતી.
કૌલનો દાવો છે કે આ દરમિયાન તત્કાલીન મુખ્ય ન્યાયાધીશ તેમને એક અલગ રૂમમાં લઈ ગયા હતા અને સરકારનો અભિપ્રાય જાણવા માટે ફોન કરવાની વાત કરી હતી. કૌલને આ પદ્ધતિ યોગ્ય લાગી નહોતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, પાંચ નામ આગળ વધ્યાં હતાં, પરંતુ છઠ્ઠા ઉમેદવારના નામ પર સહમતિ બની શકી નહોતી. કૌલે એવી આશંકા પણ વ્યક્ત કરી હતી કે ઉમેદવારોનાં નામ અંગે સરકાર સાથે અગાઉથી અનૌપચારિક ચર્ચા થઈ હોઈ શકે છે. જોકે, તેમણે આ આશંકાને પ્રમાણિત હકીકત તરીકે રજૂ કરી નથી.
કૌલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમને સરકાર સાથે સંવાદ કરવામાં કોઈ વાંધો નથી. તેમની મુખ્ય ચિંતા એ છે કે કોલેજિયમમાં ઔપચારિક ચર્ચા થાય તે પહેલાં જ સરકારની સંમતિ મેળવવાની પદ્ધતિ સ્થાપિત ન થઈ જાય. તેમના મતે, સરકારની સલાહ લેવી અને અગાઉથી મંજૂરી મેળવી લેવી એ બંને અલગ બાબતો છે.
કૌલના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ પદ્ધતિ સામાન્ય બની જાય તો ભવિષ્યના મુખ્ય ન્યાયાધીશો માટે તેનાથી અલગ રીતે કામ કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે. તેમણે લખ્યું છે કે સરકાર સાથે સમન્વયના મુદ્દે ચંદ્રચૂડ સાથેના તેમના સંબંધોમાં તણાવ ઊભો થયો હતો. કૌલના મતે, બંધારણીય સંસ્થાઓએ પરસ્પર સંવાદ જાળવવાની સાથે નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા પણ જાળવી રાખવી જોઈએ.
પુસ્તકમાં મની લોન્ડરિંગ નિવારણ કાયદા (PMLA) હેઠળના એક ચુકાદા પર પુનર્વિચાર સંબંધિત કાર્યવાહીનો પણ ઉલ્લેખ છે. કૌલે જણાવ્યું છે કે તેમની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચ સમક્ષ રહેલો કેસ બાદમાં બીજી બેન્ચને સોંપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે આ અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે સંભવિત ચુકાદાના અનુમાનના આધારે કેસની ફાળવણી બદલવી યોગ્ય નથી.
કૌલે કોલેજિયમ પ્રણાલીની ખામીઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમના મતે, 2015માં સુપ્રીમ કોર્ટે રદ કરેલી રાષ્ટ્રીય ન્યાયિક નિમણૂક આયોગ (NJAC)ની વ્યવસ્થામાં સુધારા અંગે ચર્ચા થઈ શકતી હતી.
ડી.વાય. ચંદ્રચૂડે ‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ને જણાવ્યું હતું કે પુસ્તક વાંચ્યા વિના તેમાં કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓના સંદર્ભમાં વિગતવાર જવાબ આપવો મુશ્કેલ છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કોલેજિયમમાં કૌલ સાથેની તેમની ચર્ચાઓ સન્માનપૂર્ણ રહી હતી અને બેઠકો દરમિયાન ખુલ્લેઆમ વિચારોનું આદાનપ્રદાન થતું હતું.
ચંદ્રચૂડે કહ્યું હતું કે કૌલ કોલેજિયમની બેઠક અધવચ્ચે છોડીને જતા રહ્યા હોય એવો કોઈ પ્રસંગ તેમને યાદ નથી. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે કોલેજિયમના નિર્ણયોના પ્રસ્તાવો નોંધવામાં આવતા હતા અને તેમાં અસંમતિ નોંધાઈ હોય એવું તેમને યાદ નથી. તેમના મતે, સરકાર અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચેનો સંવાદ ન્યાયાધીશોની નિમણૂક પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે.
કૌલના પુસ્તકનો ઉલ્લેખ કરતાં કોંગ્રેસના મહાસચિવ જયરામ રમેશે ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં સરકારના પ્રભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમના મતે, બંધારણનું રક્ષણ કરતી ન્યાયપાલિકા સત્તાના દબાણથી મુક્ત રહેવી જોઈએ.
