પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) દરમિયાન નામ કમી કરવામાં આવ્યા હોવાના મામલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આજે સુનાવણી થશે. મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાના નિર્ણય સામે દાખલ અપીલોનો સમયસર નિકાલ કરવાની માગ કરતી અરજીઓ પર કોર્ટ વિચારણા કરશે. અરજદારોનું કહેવું છે કે અપીલોનો નિકાલ બાકી રહેવાને કારણે અનેક મતદારો આગામી નગરપાલિકાની ચૂંટણીઓમાં પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરવાથી વંચિત રહી શકે છે. ખાસ કરીને કોલકાતા અને હાવડામાં આશરે 1.70 લાખ અપીલો બાકી હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચ આ મામલે સુનાવણી કરશે. બેન્ચમાં જસ્ટિસ જયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહના પણ સામેલ છે.
અરજદારો તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણન અને પ્રશાંત ભૂષણે અપીલોનો વહેલી તકે નિકાલ કરવાની માગ કરી છે. તેમનો તર્ક છે કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાના નિર્ણય સામે દાખલ અપીલો પર સમયસર નિર્ણય લેવાવો જોઈએ, જેથી પાત્ર મતદારો ચૂંટણીમાં મતદાન કરી શકે.
મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાયેલું હોવું ચૂંટણીમાં મતદાન કરવાની મૂળભૂત શરત છે. જો કોઈ પાત્ર વ્યક્તિનું નામ યાદીમાં સામેલ ન હોય, તો તેને મતદાન કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. જોકે, અપીલોનો નિકાલ બાકી હોય તેવા તમામ લોકોને મતદાન કરવાની મંજૂરી આપતો કોઈ આદેશ પસાર થાય છે કે નહીં, તે કોર્ટના નિર્ણય પર નિર્ભર રહેશે.
સુનાવણી દરમિયાન અરજદારોએ કોર્ટને જણાવ્યું છે કે કોલકાતા અને હાવડાના નગરપાલિકા વિસ્તારોમાં મતદાર યાદી સંબંધિત આશરે 1.70 લાખ કેસ અપીલના સ્તરે બાકી છે.
અરજદારોને આશંકા છે કે જો નગરપાલિકાની ચૂંટણીઓ પહેલાં આ કેસોનો નિકાલ નહીં થાય, તો અનેક લોકો મતદાનની તક ગુમાવી શકે છે. તેથી તેમણે અપીલોની સુનાવણી ઝડપી બનાવવાની અને મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવાની અરજીઓને પ્રાથમિકતા આપવાની માગ કરી છે.
આ ઉપરાંત, જે મતદારોની અપીલો પર અંતિમ નિર્ણય આવ્યો નથી, તેમના મતદાનના અધિકારનું રક્ષણ કરવા માટે યોગ્ય વચગાળાની વ્યવસ્થા અંગે વિચારણા કરવાની પણ કોર્ટને વિનંતી કરવામાં આવી છે.
જોકે, માત્ર અપીલ બાકી હોવાને કારણે મતદાન કરવાની મંજૂરી આપમેળે મળતી નથી. આ અંગે કોઈપણ રાહત માટે કોર્ટનો આદેશ અને લાગુ પડતા ચૂંટણીના નિયમો મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
પશ્ચિમ બંગાળની સાત શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં નવેમ્બરના અંતિમ સપ્તાહમાં ચૂંટણી યોજાય તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ સંસ્થાઓમાં કોલકાતા, હાવડા, બાલી, હલ્દિયા, ધૂપગુડી, કાલિમ્પોંગ અને કુર્સિયાંગનો સમાવેશ થાય છે.
ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, આ વિસ્તારોમાં 27થી 29 નવેમ્બર વચ્ચે ચૂંટણી યોજાઈ શકે છે. જોકે, ચૂંટણી કાર્યક્રમની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. તેથી આ તારીખોને સંભવિત કાર્યક્રમ તરીકે જ જોવી જોઈએ.
ચૂંટણીની સંભવિત સમયમર્યાદાને કારણે મતદાર યાદી સંબંધિત અપીલોનો નિકાલ મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યો છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પહેલાં પાત્ર મતદારોની સ્થિતિ સ્પષ્ટ થવી જોઈએ, જેથી તેમને પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરવામાં બિનજરૂરી મુશ્કેલીનો સામનો ન કરવો પડે.
આ પહેલાં 9 ઑક્ટોબરે થયેલી સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે SIR અપીલ ટ્રિબ્યુનલ્સની કામગીરીમાં આવતી મુશ્કેલીઓ અને અપીલોનો નિકાલ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા સોફ્ટવેર સંબંધિત સમસ્યાઓ અંગે ચર્ચા કરી હતી.
કોર્ટે સંકેત આપ્યો હતો કે મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવાની માગ કરતી અપીલોને પ્રાથમિકતા આપવાના વિકલ્પ પર વિચાર કરી શકાય છે. સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશે જણાવ્યું હતું કે ટ્રિબ્યુનલ્સને નામ દૂર કરવા સંબંધિત કેસોનો નિકાલ હાલ પૂરતો અટકાવીને પહેલાં નામ ઉમેરવાની માગ કરતી અપીલો પર નિર્ણય લેવા માટે કહેવામાં આવી શકે છે.
આ ટિપ્પણીનો હેતુ મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ સામેલ કરાવવા માટે અપીલ કરી રહેલા લોકોની સમસ્યાઓ પર ધ્યાન આપવાનો હતો. જોકે, અગાઉની સુનાવણી દરમિયાન વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો અને અંતિમ ન્યાયિક આદેશ વચ્ચે તફાવત હોય છે. આગળની પ્રક્રિયા કોર્ટના નિર્દેશો અનુસાર નક્કી થશે.
આજની સુનાવણીમાં મુખ્યત્વે અપીલોનો નિકાલ કરવાની સમયમર્યાદા અને પાત્ર મતદારોના અધિકારો સંબંધિત મુદ્દાઓ ઉઠી શકે છે. તેમાં મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવાની માગ કરતી અપીલોનો વહેલી તકે નિકાલ, કોલકાતા અને હાવડામાં બાકી કેસોને પ્રાથમિકતા આપવાની વ્યવસ્થા, અપીલ ટ્રિબ્યુનલ્સની કાર્યપ્રણાલી અને તકનીકી સમસ્યાઓ દૂર કરવા માટેના નિર્દેશો તેમજ અપીલોનો નિકાલ બાકી હોય તેવા મતદારોને મતદાનની તક આપવા માટે વચગાળાની રાહતની માગનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
આ સંભવિત મુદ્દાઓ છે, કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આદેશો નથી. અંતિમ નિર્ણય અને તેની અસર સુનાવણી પછી જ સ્પષ્ટ થશે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR પ્રક્રિયા હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવેલી ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાંથી કુલ 58.20 લાખ નામ દૂર કરવામાં આવ્યાની માહિતી આપવામાં આવી છે. આંકડા અનુસાર, પુનરીક્ષણ પહેલાં રાજ્યમાં આશરે 7.66 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા હતા, જ્યારે ડ્રાફ્ટ યાદીમાં લગભગ 7.08 કરોડ નામ સામેલ કરવામાં આવ્યાં હતાં.
આ ગણતરી પ્રમાણે દૂર કરાયેલા નામોની સંખ્યા કુલ મતદારોના આશરે 7.6 ટકા જેટલી છે. એટલે કે દર 100 મતદારોમાંથી આશરે આઠનાં નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યાં નથી.
ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, દૂર કરાયેલા નામોમાં આશરે 24.17 લાખ એવા મતદારો સામેલ હતા જેમને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. આશરે 1.38 લાખ નામ ડુપ્લિકેટ અથવા નકલી શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. આ ઉપરાંત, લગભગ 32.65 લાખ નામ સ્થળાંતર કરી ગયેલા, ગુમ થયેલા અથવા અન્ય કારણો સંબંધિત શ્રેણીઓમાં સામેલ હતાં.
આ આંકડા ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીના પુનરીક્ષણ સાથે સંબંધિત છે. નામ દૂર કરવાના નિર્ણય સામે અપીલ કરવાની તક અને દરેક કેસની તપાસ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જેથી કોઈ પાત્ર મતદારનું નામ ભૂલથી યાદીમાંથી બહાર ન રહી જાય.
SIRનો હેતુ મતદાર યાદીને અદ્યતન બનાવવાનો અને તેમાં રહેલી ભૂલો, ડુપ્લિકેટ નોંધણીઓ તથા અપાત્ર નામોની ઓળખ કરવાનો છે. જોકે, આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાત્ર મતદારોનાં નામ દૂર થયાની ફરિયાદો સામે આવે ત્યારે અપીલ અને સુધારાની વ્યવસ્થા અસરકારક હોવી પણ જરૂરી છે.
પશ્ચિમ બંગાળનો મામલો આ બંને પાસાં વચ્ચેના સંતુલન સાથે સંબંધિત છે. એક તરફ મતદાર યાદીની ચોકસાઈ સુનિશ્ચિત કરવી જરૂરી છે, તો બીજી તરફ પાત્ર નાગરિકો મતદાનના અધિકારથી વંચિત ન રહે તે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં થનારી સુનાવણીથી બાકી અપીલોનો નિકાલ ઝડપી બનાવવા માટે કયા પગલાં લેવામાં આવી શકે છે તે સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. કોલકાતા અને હાવડાની અપીલો ઉપરાંત ટ્રિબ્યુનલ્સની કાર્યપ્રણાલી અને તકનીકી સમસ્યાઓ પર પણ ધ્યાન રહેશે.
હાલમાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે બાકી અપીલોનો નિકાલ સંભવિત નગરપાલિકાની ચૂંટણીઓ પહેલાં થઈ શકશે કે નહીં. કોર્ટના નિર્દેશો, ચૂંટણી કાર્યક્રમની સત્તાવાર જાહેરાત અને અપીલ પ્રક્રિયામાં થતી પ્રગતિના આધારે મતદારોની સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે.
