અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને ચર્ચાઓ તેજ બની છે. અમેરિકાના ટ્રેઝરી સચિવ સ્કોટ બેસેન્ટે સંકેત આપ્યો છે કે બંને દેશો વચ્ચે સમુદ્રી માર્ગને ફરી સામાન્ય બનાવવાના મુદ્દે ટૂંક સમયમાં સમજૂતી થઈ શકે છે. જોકે અમેરિકાના વિદેશ સચિવ માર્કો રૂબિયોએ સ્પષ્ટ કર્યું કે હાલની ચર્ચા માત્ર હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર સુધી મર્યાદિત છે, જ્યારે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે અલગથી ચર્ચા કરવામાં આવશે. અમેરિકાએ ફરી જણાવ્યું છે કે તેનો દીર્ઘકાલીન હેતુ ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમનો સંપૂર્ણ અંત લાવવાનો છે.
ઈરાને પુષ્ટિ કરી છે કે તે ઓમાન સાથે મળીને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં જહાજોની અવરજવર માટે સુરક્ષિત અને અસ્થાયી સમુદ્રી વ્યવસ્થા અંગે વિચારણા કરી રહ્યું છે. પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા હેઠળ જળમાર્ગમાં પ્રવેશતા જહાજોની દેખરેખ અને નિયંત્રણ ઈરાન કરશે, જ્યારે બહાર નીકળતા જહાજોને ઓમાન વૈકલ્પિક માર્ગ દ્વારા ક્લિયરન્સ આપશે. જોકે કોઈપણ જહાજને અંતિમ મંજૂરી આપતા પહેલાં ઓમાન ઈરાન સાથે સમન્વય કરશે.
નિષ્ણાતોના મતે, જો આ વ્યવસ્થા અમલમાં આવશે તો પ્રદેશમાં સમુદ્રી વેપારને અસ્થાયી રાહત મળી શકે છે, જોકે તેની સફળતા બંને દેશો વચ્ચેના વિશ્વાસ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર નિર્ભર રહેશે.
માર્કો રૂબિયોએ જણાવ્યું કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ અંગેની ચર્ચાનો હેતુ માત્ર વૈશ્વિક સમુદ્રી વેપારને સામાન્ય બનાવવાનો છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે અમેરિકાની નીતિમાં કોઈ ફેરફાર આવ્યો નથી. વોશિંગ્ટન હજુ પણ ઈચ્છે છે કે ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થાય અને આ મુદ્દે અલગથી ચર્ચા કરવામાં આવશે.
વિશ્લેષકોના જણાવ્યા અનુસાર અમેરિકા એ સંદેશ આપવા માંગે છે કે સમુદ્રી સુરક્ષા અને પરમાણુ વિવાદ બે અલગ મુદ્દા છે અને એક મુદ્દે સમજૂતી થવાનો અર્થ બીજા મુદ્દે નરમાઈ નથી.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર્શિયન ખાડીને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગ છે. વિશ્વના સમુદ્રી માર્ગ દ્વારા થતા કાચા તેલના મોટા હિસ્સાનો પુરવઠો આ માર્ગથી થાય છે. જો આ માર્ગમાં કોઈપણ પ્રકારનો અવરોધ ઊભો થાય તો તેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજાર, ઊર્જા પુરવઠા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડે છે.
તાજેતરના મહિનાઓમાં પ્રાદેશિક તણાવ અને જહાજોની સુરક્ષા અંગે વધેલી ચિંતાઓને કારણે તેલ બજારમાં અસ્થિરતા સર્જાઈ હતી. આ કારણે અમેરિકા, ઈરાન અને પ્રાદેશિક દેશો વચ્ચે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓને વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
સંભવિત સમજૂતીના અહેવાલો બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારમાં રાહત જોવા મળી. અમેરિકન ડબ્લ્યુટીઆઈ (WTI) કાચા તેલની કિંમત લગભગ પાંચ ટકા ઘટીને પ્રતિ બેરલ અંદાજે 76 ડોલર સુધી પહોંચી, જ્યારે બ્રેન્ટ ક્રૂડ પણ પ્રતિ બેરલ 80 ડોલરથી નીચે આવી ગયો.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર રોકાણકારોને આશા છે કે જો હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં જહાજોની અવરજવર સામાન્ય બનશે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠામાં અવરોધો ઘટશે અને કિંમતો પરનું દબાણ ઓછું થશે.
રક્ષા અને સુરક્ષા ક્ષેત્રના જાણકારોના મતે માત્ર સમુદ્રી માર્ગ ખોલી દેવો પૂરતો નહીં હોય. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ત્યારે જ સામાન્ય બની શકશે જ્યારે જહાજ માલિકો, વીમા કંપનીઓ અને વેપારી સંસ્થાઓને વિશ્વાસ હશે કે ભવિષ્યમાં જહાજો પર હુમલાનો ખતરો નહીં રહે.
પૂર્વ અમેરિકન રક્ષા અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર ઈરાને જાહેરમાં ખાતરી આપવી પડશે કે તે કોઈપણ તટસ્થ વેપારી અથવા નાગરિક જહાજને નિશાન નહીં બનાવે. જો આવો વિશ્વાસ ઊભો નહીં થાય તો વીમા કંપનીઓ પ્રીમિયમ વધારી શકે છે અથવા જહાજોને વીમો આપવાનો ઇનકાર કરી શકે છે, જેના કારણે સમુદ્રી પરિવહન મોંઘું બની શકે છે.
સમુદ્રી વેપાર માત્ર જહાજોની ઉપલબ્ધતા પર આધારિત નથી, પરંતુ વીમા વ્યવસ્થા પણ તેનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. કોઈપણ સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારમાં જોખમ વધારે માનવામાં આવે તો વીમા કંપનીઓ વધારાનો પ્રીમિયમ વસૂલે છે. તેના કારણે તેલ અને અન્ય માલસામાનના પરિવહનનો ખર્ચ વધી જાય છે અને તેની અસર વિશ્વભરના ગ્રાહકો સુધી પહોંચે છે.
નિષ્ણાતોના મતે હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં સ્થાયી શાંતિ સ્થાપિત કરવા માટે માત્ર રાજકીય સમજૂતી પૂરતી નહીં હોય, પરંતુ વેપારિક વિશ્વાસની પુનઃસ્થાપના પણ જરૂરી રહેશે.
આ દરમિયાન ઈરાનની આંતરિક રાજનીતિમાં પણ હલચલ જોવા મળી રહી છે. કેટલાક સાંસદો વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાઘચી વિરુદ્ધ મહાભિયોગ લાવવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. તેમનો આરોપ છે કે અમેરિકા સાથેની સંભવિત સમજૂતીથી દેશના વ્યૂહાત્મક હિતોને અસર થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે સુરક્ષા, વિદેશ નીતિ અને પરમાણુ કાર્યક્રમ જેવા મહત્વના મુદ્દાઓમાં ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિની ભૂમિકા મર્યાદિત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે આ દાવાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ નથી.
પ્રાદેશિક તણાવ વચ્ચે લાલ સમુદ્રમાં ભારતીય ધ્વજ ધરાવતા એક વેપારી જહાજ પર હુમલો થયો. હુમલા બાદ જહાજ ડૂબી ગયું, પરંતુ તેમાં સવાર તમામ 13 ભારતીય નાગરિકોને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લેવામાં આવ્યા. આ ઘટનાએ પશ્ચિમ એશિયાના સમુદ્રી માર્ગોની સુરક્ષા અંગેની ચિંતા ફરી વધારી છે.
જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને સ્થાયી અથવા અસ્થાયી સમજૂતી થાય તો તેનો સૌથી મોટો લાભ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને મળી શકે છે. તેલની કિંમતોમાં સ્થિરતા આવવાથી પરિવહન, ઉત્પાદન અને અન્ય ઉદ્યોગોની ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. બીજી તરફ જો ચર્ચાઓ નિષ્ફળ જાય અથવા પ્રદેશમાં ફરી તણાવ વધે તો ઊર્જા બજારમાં નવી અસ્થિરતા જોવા મળી શકે છે.
હાલ વિશ્વનું ધ્યાન અમેરિકા, ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ પર કેન્દ્રિત છે, કારણ કે તેની અસર માત્ર પશ્ચિમ એશિયા સુધી મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થતંત્ર પર પણ પડી શકે છે.
