અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તાજેતરના શાંતિ કરારના પ્રયાસો વચ્ચે અમેરિકાની નવી ગુપ્તચર અહેવાલે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા વધારી છે. CNNના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકી ગુપ્તચર એજન્સીઓનું મૂલ્યાંકન છે કે તાજેતરના સંઘર્ષ અથવા યુદ્ધ બાદ ઈરાન વ્યૂહાત્મક રીતે અગાઉ કરતાં વધુ મજબૂત સ્થિતિમાં પહોંચ્યું છે. અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ઈરાન હવે જરૂર પડે ત્યારે હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz)માં અવરોધ ઊભો કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેને વિશ્વના તેલ પુરવઠાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.
અમેરિકી ગુપ્તચર એજન્સીઓના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાનની સૈન્ય અને બિનપરંપરાગત ક્ષમતાઓમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ઈરાન હવે માત્ર સીધા સૈન્ય સંઘર્ષ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરી શકે તેવી વ્યૂહરચનાઓનો પણ ઉપયોગ કરી શકે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, આ ક્ષમતા ઈરાનને એવા સ્તરે લઈ જાય છે જ્યાં તે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠાને પ્રભાવિત કરી શકે છે. કેટલાક અમેરિકી અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે ઈરાન પાસે એવું અસરકારક “વ્યૂહાત્મક હથિયાર” છે, જેનો પ્રભાવ અનેક સંજોગોમાં પરંપરાગત હથિયારો કરતાં વધુ હોઈ શકે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગોમાંનો એક છે, જ્યાંથી વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે. અહેવાલ મુજબ, જો ઈરાન આ માર્ગમાં અવરોધ ઊભો કરે તો તેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય તેલના ભાવો અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં જોવા મળી શકે છે. અમેરિકી ગુપ્તચર વિશ્લેષણમાં એવું પણ જણાવાયું છે કે ઈરાન યમનમાં હૂતી બળવાખોરોના સહયોગથી બાબ-અલ-મંદેબ જળમાર્ગમાં પણ તણાવ ઊભો કરી શકે છે. આ સ્થિતિમાં વિશ્વના બે મુખ્ય સમુદ્રી વેપાર માર્ગો એકસાથે પ્રભાવિત થઈ શકે છે, જેના કારણે વૈશ્વિક વેપાર સંકટ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
અહેવાલ અનુસાર, તાજેતરના તણાવ છતાં કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસોના કારણે સમુદ્રી માર્ગોમાં આંશિક સ્થિરતા જાળવી રાખવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. ભારત સાથે સંકળાયેલા સમુદ્રી વેપાર પર પણ તેની અસર જોવા મળી છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ, ફારસની ખાડીમાં અંદાજે 34 જહાજો હજુ પણ અટવાયેલા છે, જેમાંથી અનેક ભારતીય હિતો સાથે સંકળાયેલા છે.
આ જહાજોમાં યુરિયા, DAP, સલ્ફર અને એમોનિયા જેવા ખાતર લઈ જતા જહાજોનો પણ સમાવેશ થાય છે. જોકે, એક ભારતીય LNG ટેન્કરે સુરક્ષિત રીતે હોર્મુઝ જળમાર્ગ પાર કર્યો હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે, જેને આ વિસ્તારમાં મર્યાદિત સ્થિરતાનું સંકેત માનવામાં આવી રહ્યું છે.
અમેરિકી સેનાએ દાવો કર્યો છે કે ઈરાનની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ (IRGC) દ્વારા હોર્મુઝ વિસ્તારમાં વ્યાપારી જહાજોની દિશામાં ડ્રોન મોકલવામાં આવ્યા હતા. અમેરિકી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ ડ્રોનને સમયસર રોકી દેવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે સંભવિત જોખમ ટળી ગયું હતું. આ ઘટનાને સમુદ્રી સુરક્ષા માટે ગંભીર પડકાર તરીકે જોવામાં આવી રહી છે, કારણ કે તે દર્શાવે છે કે તણાવ માત્ર રાજકીય સ્તર સુધી મર્યાદિત નથી પરંતુ સક્રિય સૈન્ય સ્તરે પણ હાજર છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા પ્રારંભિક શાંતિ કરાર (MoU) અંગે અમેરિકી પ્રશાસનની અંદર મતભેદ સામે આવ્યા છે. CIA પ્રમુખ જ્હોન રેટક્લિફે ઈરાનની પ્રતિબદ્ધતાઓ અંગે શંકા વ્યક્ત કરી છે. બીજી તરફ વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોનું માનવું છે કે ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ સંબંધિત અપેક્ષિત પગલાં નહીં ભરે. રક્ષા મંત્રી પીટ હેગસેથે પણ કરાર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
તેના વિપરીત, ઉપપ્રમુખ જેડી વેન્સ અને કેટલાક અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ આ કરારને આગળ વધારવાના પક્ષમાં છે. તેમનું કહેવું છે કે સંવાદ જ સ્થાયી ઉકેલનો માર્ગ છે.
પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ કરારનું સમર્થન કરતાં જણાવ્યું છે કે કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં ઈરાનને અમેરિકા તરફથી સીધો આર્થિક લાભ મળશે નહીં. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આ કરાર કોઈ નાણાકીય સહાયનું માધ્યમ નથી પરંતુ કડક પ્રતિબંધો અને શરતો પર આધારિત છે. ટ્રમ્પે એવું પણ સૂચન કર્યું છે કે આગામી દિવસોમાં કરારનો સંપૂર્ણ દસ્તાવેજ જાહેર કરવામાં આવશે જેથી તેની પારદર્શિતા સામે આવી શકે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે પ્રાદેશિક સંગઠનો અને નેતાઓની પ્રતિક્રિયાઓ પણ સામે આવી છે. હિઝબુલ્લાહના નેતૃત્વે ઈરાનને “ન્યાયપ્રિય દેશ” ગણાવ્યો છે અને તેના સમર્થન બદલ આભાર વ્યક્ત કર્યો છે. સાથે જ, પ્રદેશમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષોને લઈને લેબનોન અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેનો તણાવ પણ ચર્ચામાં રહ્યો છે. કેટલાક નેતાઓએ યુદ્ધ લાંબું ખેંચાવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને કહ્યું છે કે તેનો અસર નાગરિકો પર પડી રહ્યો છે.
ચીને પણ અમેરિકા-ઈરાન વાટાઘાટોને લઈને ચેતવણી આપી છે કે આ પ્રક્રિયા સરળ નહીં હોય. ચીનના વિદેશ મંત્રીના જણાવ્યા મુજબ, ચર્ચાનો આગામી તબક્કો વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે અને સ્થાયી શાંતિ માટે તમામ પક્ષોએ સતત પ્રયાસો કરવા પડશે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આ મુદ્દો માત્ર બે દેશો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં વૈશ્વિક શક્તિઓની ભૂમિકા પણ સતત વધી રહી છે.
