અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંભવિત વાતચીત પહેલાં પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ ફરી વધ્યો છે. કુવૈતમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથક પર કથિત ડ્રોન હુમલો, ઓમાનના કિનારા નજીક એક વ્યાવસાયિક માલવાહક જહાજ પર પ્રોજેક્ટાઇલ હુમલો અને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ચેતવણી બાદ પ્રાદેશિક સુરક્ષા અંગે ચિંતા વધી છે. જોકે, આ ઘટનાઓ સંબંધિત અનેક દાવાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ હજુ સુધી થઈ નથી અને સંબંધિત એજન્સીઓ તપાસ કરી રહી છે.
ઇઝરાયેલી મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, ઈરાનની ઇસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)એ કુવૈતમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકને નિશાન બનાવી ઓછામાં ઓછા ત્રણ ડ્રોન મોકલ્યા હતા. જોકે, અમેરિકાના સંરક્ષણ વિભાગ અથવા કુવૈત સરકાર તરફથી કોઈ મોટા નુકસાન અથવા જાનહાનિની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી.
જો આ હુમલાની પુષ્ટિ થાય તો તેને ખાડી વિસ્તારમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકો સામે વધતા જોખમના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી શકે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આવી ઘટનાઓ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પહેલેથી જ રહેલા તણાવમાં વધુ વધારો કરી શકે છે.
બ્રિટનની યુકે મેરિટાઇમ ટ્રેડ ઓપરેશન્સ (UKMTO)એ જણાવ્યું કે ઓમાનના ખાસાબથી આશરે 37 કિલોમીટર ઉત્તર-પૂર્વમાં એક વ્યાવસાયિક માલવાહક જહાજ અજ્ઞાત પ્રોજેક્ટાઇલની ચપેટમાં આવ્યું હતું.
હુમલો કોણે કર્યો અને જહાજને કેટલું નુકસાન થયું તે હજુ સ્પષ્ટ થયું નથી. UKMTOએ વિસ્તારમાંથી પસાર થતા તમામ જહાજોને સતર્ક રહેવા અને કોઈપણ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિની તાત્કાલિક જાણ કરવાની સલાહ આપી છે. ઘટનાની તપાસ ચાલુ છે.
દરિયાઈ સુરક્ષા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, હોર્મુઝ જળમાર્ગ અને તેની આસપાસ કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતાનો પ્રભાવ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પડી શકે છે.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે ઈરાન પાસે સમજૂતી માટે "છેલ્લી તક" છે. તેમણે ચેતવણી આપી કે જો વાતચીત નિષ્ફળ જશે તો અમેરિકા સૈન્ય વિકલ્પોથી પાછળ નહીં હટે.
ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર લખ્યું કે ઈરાનનું નેતૃત્વ જાહેરમાં વાતચીતનો ઇનકાર કરી રહ્યું છે, જ્યારે ખાનગી સ્તરે ચર્ચા કરવાની ઇચ્છા દર્શાવી રહ્યું છે. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો કે હોર્મુઝ વિસ્તારમાં અમેરિકી નૌસેનાની મજબૂત હાજરી યથાવત છે અને અમેરિકા પ્રાદેશિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પ્રસ્તાવિત વાતચીતની તારીખ અને સ્થળ હજુ નક્કી થયા નથી. કૂટનીતિક સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાન અને કતાર સંભવિત યજમાન દેશો તરીકે ચર્ચામાં છે.
બંને દેશો લાંબા સમયથી પ્રાદેશિક મધ્યસ્થતામાં ભૂમિકા ભજવતા આવ્યા છે અને તણાવ ઘટાડવા માટે સંપર્કમાં છે. જોકે, કોઈપણ પક્ષે સત્તાવાર રીતે વાતચીતના કાર્યક્રમની પુષ્ટિ કરી નથી.
આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અનુસાર, ઈરાન હવે સીધા સૈન્ય અથડામણને બદલે દરિયાઈ વેપાર, તેલ પુરવઠો અને વ્યૂહાત્મક શિપિંગ માર્ગો પર દબાણ વધારવાની નીતિ અપનાવી શકે છે.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો આવી વ્યૂહરચના અપનાવવામાં આવશે તો તેનો હેતુ અમેરિકા અને તેના સહયોગીઓ પર આર્થિક તથા વ્યૂહાત્મક દબાણ વધારવાનો રહેશે, જ્યારે મોટા પાયે યુદ્ધ ટાળવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
IRGCએ દાવો કર્યો છે કે તેણે હોર્મુઝ જળમાર્ગ ઉપર ઉડી રહેલા MQ-9 રીપર ડ્રોનને પોતાના એર ડિફેન્સ સિસ્ટમથી ઠાર માર્યો છે.
જોકે, સંગઠને ડ્રોન કયા દેશનો હતો તે સ્પષ્ટ કર્યું નથી અને અમેરિકા અથવા અન્ય કોઈ દેશે આ દાવાની પુષ્ટિ કરી નથી. તેથી આ દાવાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ હજુ બાકી છે.
અમેરિકી મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM)એ પોતાના સૈન્ય નિષ્ણાતોને ઈરાન પર દબાણ વધારવા માટે નવા વિકલ્પોના અભ્યાસ કરવા જણાવ્યું છે.
અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને અમેરિકી હિતોની રક્ષા માટે વિવિધ સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક વિકલ્પો પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, અમેરિકી પ્રશાસને આ મુદ્દે કોઈ વિગતવાર સત્તાવાર નિવેદન જાહેર કર્યું નથી.
યમનના હૂતી બળવાખોરોની ધમકીઓ બાદ છ સાઉદી સુપરટેન્કરોએ લાલ સમુદ્ર અને બાબ-અલ-મંદેબ માર્ગ છોડીને આફ્રિકાના દક્ષિણ ભાગમાંથી લાંબો દરિયાઈ માર્ગ અપનાવ્યો છે.
આ ફેરફારથી જહાજોની મુસાફરીનો સમય અને પરિવહન ખર્ચ વધી શકે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહેશે તો તેની અસર વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા અને શિપિંગ ઉદ્યોગ પર પડી શકે છે.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે અમેરિકા સાથે સીધી વાતચીત અંગેના અહેવાલોને નકારી કાઢતાં જણાવ્યું કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર તેની ચર્ચા માત્ર ઓમાન સાથે થઈ રહી છે.
ઈરાનનું કહેવું છે કે મીડિયામાં ચાલી રહેલા અનેક અહેવાલો વાસ્તવિક પરિસ્થિતિને યોગ્ય રીતે રજૂ કરતા નથી. બીજી તરફ અમેરિકા દાવો કરે છે કે બંને દેશો વચ્ચે વિવિધ માધ્યમો દ્વારા પરોક્ષ સંપર્ક ચાલુ છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં વધતો તણાવ માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન પૂરતો મર્યાદિત નથી. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી વિશ્વના મોટા હિસ્સાનું કાચું તેલ પસાર થાય છે, તેથી અહીં કોઈપણ સૈન્ય અથવા સુરક્ષા સંકટ સર્જાય તો તેની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજાર, દરિયાઈ વેપાર, વીમા ખર્ચ અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય હાલ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંભવિત વાતચીત પર નજર રાખી રહ્યો છે. જો વાતચીત સફળ થશે તો વિસ્તારમાં તણાવ ઘટવાની શક્યતા છે, પરંતુ જો પરિસ્થિતિ વધુ બગડશે તો તેની અસર વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા સુરક્ષા પર પડી શકે છે.
