દેશના 12 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન પુનરાવલોકનની ઘોષણા સાથે જ, સોમવારે મધ્યરાત્રિથી આ તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની મતદાર યાદીઓ સ્થગિત (ફ્રીઝ) કરી દેવામાં આવી છે.
રાષ્ટ્રવ્યાપી SIR: ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) એ દેશના 12 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન પુનરાવલોકન (Special Intensive Revision – SIR 2.0) ના બીજા તબક્કાની ઘોષણા કરી છે. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રક્રિયા 7 ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે અને તે દિવસે નવી મતદાર યાદી બહાર પાડવામાં આવશે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારે પત્રકાર પરિષદમાં જણાવ્યું કે સોમવારે મધ્યરાત્રિથી આ તમામ રાજ્યોની મતદાર યાદીઓ “ફ્રીઝ” કરી દેવામાં આવી છે. એટલે કે, હવે પછી કોઈપણ સુધારા, કાઢી નાખવા અથવા ઉમેરવાની કે બાદબાકી કરવાની પરવાનગી પુનરાવલોકન પ્રક્રિયાના નિયમો અનુસાર જ મળશે.
SIR 2.0 શું છે અને શા માટે જરૂરી છે?
SIR 2.0 નો ઉદ્દેશ્ય દેશભરની મતદાર યાદીઓને અદ્યતન, પારદર્શક અને ભૂલ-રહિત બનાવવાનો છે. આ પ્રક્રિયા હેઠળ, દરેક રાજ્યમાં અગાઉના સઘન પુનરાવલોકન (2002-2004 દરમિયાન) ને આધાર માનીને મતદારોના નામોનું મિલન કરવામાં આવશે. જૂના રેકોર્ડ્સ સાથે સરખામણી કરીને એ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવશે કે કોઈ વ્યક્તિનું નામ ખોટી રીતે બે વાર નોંધાયેલું ન હોય અથવા તેને કાઢી નાખવામાં ન આવ્યું હોય.
ECI નું કહેવું છે કે મતદાર યાદી ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાની કરોડરજ્જુ છે. જો યાદી સચોટ નહીં હોય, તો લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા પર અસર થાય છે. આથી આ વખતે પંચે દરેક સ્તરે તપાસ અને ચકાસણીને વધુ મજબૂત બનાવી છે.
સ્થગિત કરાયેલી યાદીઓ અને BLO ની ભૂમિકા
સ્થગિત થયા પછી, હવે આ રાજ્યોના તમામ મતદારોને બૂથ-સ્તરીય અધિકારી (BLO) ખાસ “ગણના પ્રપત્ર” (Enumeration Form) પ્રદાન કરશે. આ પ્રપત્રોમાં મતદારનું નામ, સરનામું અને અન્ય જરૂરી વિગતો પહેલેથી ભરેલી હશે. મતદારે એ તપાસવું પડશે કે તેમનું નામ અથવા તેમના માતા-પિતાનું નામ જૂના SIR (2002-2004 ની યાદી) માં હતું કે નહીં.
જો નામ પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં હોય, તો વધારાના દસ્તાવેજની જરૂર રહેશે નહીં. જો નામ નવું હોય, તો ઓળખ અને પાત્રતા સાબિત કરવા માટે 12 નિર્ધારિત દસ્તાવેજોમાંથી કોઈપણ એક રજૂ કરવો પડશે. BLO દરેક મતદારના ઘરે વધુમાં વધુ ત્રણ વખત મુલાકાત લેશે. જો કોઈ વ્યક્તિ ઉપલબ્ધ ન મળે, તો BLO ફરીથી જઈને ચકાસણી કરશે. આ ઉપરાંત, BLO એ પણ તપાસ કરશે કે મતદારનું નામ ક્યાંક અન્ય કોઈ મતવિસ્તારની યાદીમાં તો નથી ને.
આધાર કાર્ડ પર સ્થિતિ સ્પષ્ટ
પંચે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો અનુસાર આધાર કાર્ડને 12 માન્ય દસ્તાવેજોની યાદીમાં સામેલ કર્યું છે. જોકે, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે આધાર ફક્ત ઓળખપત્ર છે, નિવાસ, નાગરિકતા કે જન્મતારીખનો પુરાવો નથી. આધાર અધિનિયમની કલમ 9 હેઠળ આધારને નાગરિકતાનો પુરાવો માનવામાં આવતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ ઘણી વખત પુનરાવર્તન કર્યું છે કે આ ફક્ત ઓળખનું સાધન છે અને તેનો ઉપયોગ ઈ-હસ્તાક્ષર તથા પ્રમાણપત્ર માટે કરી શકાય છે.
જ્યારે પત્રકારોએ પૂછ્યું કે ભાજપ-શાસિત આસામમાં આ પ્રક્રિયા શા માટે લાગુ કરવામાં આવી નથી, ત્યારે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે કહ્યું કે રાજ્યમાં નાગરિકતા ચકાસણી સંબંધિત એક અલગ કાનૂની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે જે સુપ્રીમ કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ છે. આથી, આસામમાં SIR 2.0 માટે અલગ તારીખ અને આદેશ પછીથી જાહેર કરવામાં આવશે.
કોણ કોણ નોંધણી કરાવી શકે છે
મતદારો ઈચ્છે તો ઓનલાઈન ફોર્મ પણ ભરી શકે છે. જો કોઈનું નામ અથવા તેમના માતા-પિતાનું નામ 2003 ની યાદીમાં નથી, તો ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી (ERO) 12 દસ્તાવેજોના આધારે પાત્રતા નક્કી કરશે. અંતિમ યાદી બહાર પાડવામાં આવ્યા પછી પણ કોઈપણ મતદાર કે નિવાસી જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અપીલ કરી શકે છે. અસંતોષ હોય તો 15 દિવસની અંદર રાજ્યના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી (CEO) સમક્ષ બીજી અપીલ દાખલ કરી શકાય છે.
- બંધારણની કલમ 326 અનુસાર,
- દરેક ભારતીય નાગરિક,
- જેની ઉંમર 18 વર્ષ કે તેથી વધુ હોય,
- જે સંબંધિત મતવિસ્તારનો કાયમી નિવાસી હોય,
- અને જેને કોઈ કાનૂની બાબતમાં અયોગ્ય જાહેર ન કરાયો હોય,
તે મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે પાત્ર છે. પંચે એ પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે કોઈપણ મતદાન કેન્દ્ર પર 1,200 થી વધુ મતદારો ન હોવા જોઈએ. ભીડભાડ ટાળવા માટે ઊંચી ઇમારતો, ગેટવાળી કોલોનીઓ અને ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તારોમાં નવા મતદાન કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવામાં આવશે.
