ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയതും അതിവേഗം വളരുന്നതുമായ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളിൽ ഒന്നാണ് ഇന്ത്യ. കഴിഞ്ഞ ഒരു ദശാബ്ദത്തിനിടെ രാജ്യത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ശ്രദ്ധേയമായ വളർച്ചയുണ്ടായതോടെ ഇന്ത്യ ആഗോള സാമ്പത്തിക ശക്തികളിൽ പ്രധാന സ്ഥാനമുറപ്പിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും, ആഗോള പാസ്‌പോർട്ട് ശക്തിയുടെയും അന്താരാഷ്ട്ര യാത്രാ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും കാര്യത്തിൽ ഇന്ത്യൻ പാസ്‌പോർട്ടിന് ഇതുവരെ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ 50 പാസ്‌പോർട്ടുകളുടെ പട്ടികയിൽ ഇടം നേടാനായിട്ടില്ല.
ഹെൻലി പാസ്‌പോർട്ട് ഇൻഡക്സ് 2026 പ്രകാരം ഇന്ത്യ 80-ാം സ്ഥാനത്താണ്. കഴിഞ്ഞ വർഷം ഇന്ത്യ 85-ാം സ്ഥാനത്തായിരുന്നതിനേക്കാൾ ഇത് മെച്ചപ്പെട്ട പ്രകടനമാണ്. എന്നിരുന്നാലും, ലോകത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം രാജ്യങ്ങളിലേക്കും വിസാ രഹിതമോ ലളിതമായ പ്രവേശന സൗകര്യങ്ങളോ ലഭിക്കുന്ന രാജ്യങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇന്ത്യ ഇപ്പോഴും പിന്നിലാണ്.
ലോകത്തെ 199 പാസ്‌പോർട്ടുകളും 227 യാത്രാ ലക്ഷ്യസ്ഥാനങ്ങളും ഹെൻലി പാസ്‌പോർട്ട് ഇൻഡക്സ് വിലയിരുത്തുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ പാസ്‌പോർട്ട് റാങ്കിംഗ്, ആ രാജ്യത്തെ പൗരന്മാർക്ക് എത്ര രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് മുൻകൂർ വിസയില്ലാതെ, വിസ-ഓൺ-അറൈവൽ സൗകര്യത്തിലൂടെയോ ഇലക്ട്രോണിക് ട്രാവൽ ഓതറൈസേഷൻ (ETA) സംവിധാനത്തിലൂടെയോ യാത്ര ചെയ്യാൻ കഴിയുമെന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് നിശ്ചയിക്കുന്നത്.
നിലവിൽ ഇന്ത്യൻ പാസ്‌പോർട്ട് ഉടമകൾക്ക് 56 രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് താരതമ്യേന എളുപ്പത്തിലുള്ള പ്രവേശന സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്. എന്നാൽ ഏകദേശം 170 രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്യാൻ മുൻകൂട്ടി വിസ നേടേണ്ടതുണ്ട്. സാമ്പത്തിക ശക്തി വർധിച്ചിട്ടും ഇന്ത്യയുടെ പാസ്‌പോർട്ട് റാങ്കിംഗ് താരതമ്യേന താഴ്ന്ന നിലയിൽ തുടരുന്നതിനുള്ള പ്രധാന കാരണങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്.
വിദഗ്ധരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ജിഡിപിയോ സാമ്പത്തിക വലിപ്പമോ നേരിട്ട് അതിന്റെ പാസ്‌പോർട്ട് ശക്തി നിർണയിക്കുന്നില്ല. പാസ്‌പോർട്ടിന്റെ ശക്തി പ്രധാനമായും നയതന്ത്ര ബന്ധങ്ങൾ, വിസാ കരാറുകൾ, കുടിയേറ്റ അപകടസാധ്യതകൾ, സുരക്ഷാ മാനദണ്ഡങ്ങൾ, അന്താരാഷ്ട്ര വിശ്വാസം എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളിലൊന്നായ അമേരിക്ക പോലും പാസ്‌പോർട്ട് റാങ്കിംഗിൽ ഒന്നാം സ്ഥാനത്തില്ല. അതുപോലെ, ലോകത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ വലിയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയായ ചൈനയും പാസ്‌പോർട്ട് ശക്തിയുടെ കാര്യത്തിൽ നിരവധി വികസിത രാജ്യങ്ങളെക്കാൾ പിന്നിലാണ്.
കഴിഞ്ഞ രണ്ട് ദശാബ്ദങ്ങളായി ഇന്ത്യയുടെ പാസ്‌പോർട്ട് റാങ്കിംഗിൽ തുടർച്ചയായ മാറ്റങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. 2006-ൽ ഇന്ത്യ 71-ാം സ്ഥാനത്തായിരുന്നു. തുടർന്ന് റാങ്കിംഗ് താഴ്ന്ന് 2015-ൽ 88-ാം സ്ഥാനത്തെത്തി. കോവിഡ്-19 മഹാമാരിക്കാലത്ത് ഇന്ത്യൻ പാസ്‌പോർട്ടിന്റെ ആഗോള യാത്രാ ചലനശേഷിയെയും ഇത് ബാധിച്ചു. എന്നാൽ മഹാമാരിക്ക് ശേഷം സ്ഥിതി മെച്ചപ്പെടുകയും ഇന്ത്യ ക്രമേണ മികച്ച റാങ്കിംഗിലേക്കു നീങ്ങുകയും ചെയ്തു. എന്നിരുന്നാലും, മറ്റ് രാജ്യങ്ങൾ വേഗത്തിൽ പുതിയ വിസാ-രഹിത കരാറുകൾ നടപ്പാക്കിയതിനാൽ ഇന്ത്യയുടെ പുരോഗതി താരതമ്യേന പരിമിതമായി.
പാസ്‌പോർട്ട് റാങ്കിംഗ് ഒരു താരതമ്യാധിഷ്ഠിത സംവിധാനമാണെന്നതാണ് ഇന്ത്യ നേരിടുന്ന പ്രധാന വെല്ലുവിളിയെന്ന് വിദഗ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ഇന്ത്യ പുതിയ ചില രാജ്യങ്ങളുമായി വിസാ-രഹിത പ്രവേശന കരാറുകൾ നേടിയാലും, മറ്റ് രാജ്യങ്ങൾ അതിലും വേഗത്തിൽ സമാന കരാറുകൾ നടപ്പാക്കിയാൽ ഇന്ത്യയുടെ റാങ്കിംഗിൽ വലിയ മാറ്റം പ്രതിഫലിക്കണമെന്നില്ല. കൂടാതെ, പ്രതിശീർഷ വരുമാനം, കുടിയേറ്റവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആശങ്കകൾ, രേഖാ സുരക്ഷ, അതിർത്തി നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയും വിവിധ രാജ്യങ്ങളുടെ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്.
ഇതിനാലാണ് ചെറിയതെങ്കിലും വികസിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളുള്ള പല രാജ്യങ്ങളുടെയും പാസ്‌പോർട്ടുകൾ ഇന്ത്യൻ പാസ്‌പോർട്ടിനേക്കാൾ ശക്തമാണെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. കൂടുതൽ ഉഭയകക്ഷി വിസാ-രഹിത യാത്രാ കരാറുകളിൽ ഇന്ത്യ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്ന് വിദഗ്ധർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. അതോടൊപ്പം, ആഗോള തലത്തിൽ വ്യാപാരം, വിനോദസഞ്ചാരം, നയതന്ത്ര സഹകരണം എന്നിവ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ ഇന്ത്യൻ പൗരന്മാർക്കുള്ള യാത്രാ സൗകര്യങ്ങളും വ്യാപിപ്പിക്കാനാകും.
സമീപ വർഷങ്ങളിൽ ഫിലിപ്പീൻസ്, മലേഷ്യ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ പൗരന്മാർക്ക് വിസാ-രഹിത പ്രവേശനം അനുവദിച്ചത് അനുകൂലമായ മുന്നേറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള കരാറുകളുടെ എണ്ണം വർധിക്കുകയാണെങ്കിൽ വരും വർഷങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയുടെ പാസ്‌പോർട്ട് റാങ്കിംഗിൽ ശ്രദ്ധേയമായ പുരോഗതി സാധ്യമാകുമെന്നാണ് വിലയിരുത്തൽ.
