इराणचे माजी सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनेई आणि त्यांच्या कुटुंबीयांच्या अंत्यसंस्काराशी संबंधित विधी सुमारे चार महिन्यांच्या प्रतीक्षेनंतर शुक्रवारी सुरू झाले. 9 जुलैपर्यंत चालणाऱ्या या कार्यक्रमांकडे केवळ धार्मिक किंवा राजकीय निरोप समारंभ म्हणून नव्हे, तर इराणच्या राजकीय स्थैर्य, धार्मिक ऐक्य आणि जनसमर्थनाचे जागतिक स्तरावर प्रदर्शन करण्याच्या प्रयत्नाच्या दृष्टीने पाहिले जात आहे.
विश्लेषकांच्या मते, हा कार्यक्रम अशा वेळी होत आहे, जेव्हा मध्य पूर्वेतील तणाव, अमेरिकेसोबतचे संबंध आणि प्रादेशिक सामरिक संतुलन हे आंतरराष्ट्रीय राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आहेत. इराणच्या सरकारी वृत्तसंस्था इरना यांच्या माहितीनुसार, देशभरातून मोठ्या संख्येने नागरिक तेहरानमध्ये दाखल होत आहेत. अधिकाऱ्यांच्या अंदाजानुसार, अंत्यसंस्कार आणि श्रद्धांजली कार्यक्रमांमध्ये कोट्यवधी लोक सहभागी होऊ शकतात.
तेहरानमधील ग्रँड मोसाला मशिदीत अयातुल्ला खामेनेई आणि त्यांच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांचे पार्थिव अंतिम दर्शनासाठी ठेवण्यात आले आहे. खामेनेई यांचे पार्थिव इराणच्या राष्ट्रीय ध्वजात गुंडाळण्यात आले असून ताबूतावर शिया परंपरेचे प्रतीक असलेला ‘या हुसेन’ असा उल्लेख असलेला लाल ध्वज ठेवण्यात आला आहे.
इराण सरकार आणि धार्मिक नेतृत्व नागरिकांना मोठ्या संख्येने अंत्यसंस्कारात सहभागी होण्याचे आवाहन करत आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, हा कार्यक्रम केवळ शोकसभा नसून बाह्य दबाव आणि प्रादेशिक संघर्ष असूनही इराणची राजकीय आणि धार्मिक व्यवस्था मजबूत असल्याचा संदेश आंतरराष्ट्रीय समुदायापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न आहे.
अलीकडील वर्षांत अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यासोबत वाढलेल्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर या कार्यक्रमाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. विश्लेषकांच्या मते, व्यापक जनसहभागाच्या माध्यमातून इराण संभाव्य राजनैतिक चर्चांमध्ये आणि प्रादेशिक सामरिक प्रश्नांवर आपली भूमिका अधिक मजबूत असल्याचे दर्शवू इच्छित आहे.
तेहरानमध्ये आयोजित श्रद्धांजली कार्यक्रमात इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेजेश्कियान, परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराघची, संसदेचे अध्यक्ष मोहम्मद बाकर गलीबाफ, मुख्य न्यायाधीश गोलामहोसैन मोहसेनी एजेई यांच्यासह अनेक वरिष्ठ राजकीय आणि लष्करी नेत्यांनी श्रद्धांजली अर्पण केली.
सुरक्षेच्या कारणास्तव विद्यमान सर्वोच्च नेते मोजतबा खामेनेई सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होणार नसल्याचे अधिकाऱ्यांनी सांगितले. त्यांच्या सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले असल्याचेही अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले.
इराणच्या माहितीनुसार, या अंत्यसंस्कार कार्यक्रमात 30 हून अधिक देशांचे सरकारी प्रतिनिधी आणि सुमारे 90 देशांतील धार्मिक प्रतिनिधी सहभागी होण्याची शक्यता आहे. पाकिस्तान, रशिया, चीन, इराक, ओमान आणि जॉर्जिया यांसह अनेक देशांनी आपली प्रतिनिधीमंडळे पाठविण्याची पुष्टी केली आहे. भारताकडूनही अधिकृत प्रतिनिधीमंडळ तेहरानमध्ये पोहोचून श्रद्धांजली अर्पण करण्यात आली. विविध देशांतील धार्मिक नेते आणि राजकीय प्रतिनिधींच्या उपस्थितीमुळे या कार्यक्रमाला आंतरराष्ट्रीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
मोठ्या प्रमाणावर लोक सहभागी होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन संपूर्ण इराणमध्ये व्यापक सुरक्षा व्यवस्था करण्यात आली आहे. तेहरानसह प्रमुख शहरांमध्ये अतिरिक्त सुरक्षा दल तैनात करण्यात आले असून गर्दी नियंत्रणासाठी विशेष उपाययोजना लागू करण्यात आल्या आहेत.
1989 मध्ये अयातुल्ला रुहोल्ला खोमैनी यांच्या अंत्यसंस्कारावेळी तसेच नंतर जनरल कासेम सोलेमानी यांच्या अंत्यसंस्कारादरम्यान मोठ्या गर्दीमुळे चेंगराचेंगरीसारख्या घटना घडल्याने सुरक्षा यंत्रणा विशेष सतर्क असल्याचे अधिकाऱ्यांनी नमूद केले आहे. यावेळी अशा प्रकारची परिस्थिती टाळण्यासाठी आधुनिक देखरेख प्रणाली आणि व्यापक सुरक्षा व्यवस्थापनाचा वापर केला जात आहे.
आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्था रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, अयातुल्ला खामेनेई यांचे पार्थिव गेल्या चार महिन्यांपासून नियंत्रित तापमान असलेल्या फॉरेन्सिक कोल्ड स्टोरेजमध्ये सुरक्षित ठेवण्यात आले होते. इस्लामी परंपरेत रासायनिक संरक्षणास परवानगी नसल्यामुळे केवळ शीतसंग्रह तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. अपवादात्मक परिस्थिती लक्षात घेऊन शिया धर्मगुरूंनी अंत्यसंस्कारास विलंब करण्यास आणि पार्थिव नियंत्रित थंड तापमानात सुरक्षित ठेवण्यास धार्मिक मान्यता दिली होती.
अंत्यसंस्कार कार्यक्रम अनेक टप्प्यांत आयोजित करण्यात येत आहे. तेहरानमधील सार्वजनिक श्रद्धांजलीनंतर अंतिम यात्रा देशातील विविध भागांतून धार्मिक महत्त्व असलेल्या कोम शहरात पोहोचेल. त्यानंतर इराकमधील नजफ आणि करबला येथेही श्रद्धांजली कार्यक्रम आयोजित करण्यात येणार आहेत. शिया समुदायासाठी ही दोन्ही शहरे अत्यंत पवित्र धार्मिक स्थळे मानली जातात.
