इराणचे माजी सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनेई यांच्या अंत्यसंस्कार आणि अंत्ययात्रेदरम्यान राजधानी तेहरानमध्ये मोठ्या प्रमाणावर नागरिकांची उपस्थिती होती. देशभरातून आलेल्या लाखो लोकांनी त्यांना अखेरची श्रद्धांजली अर्पण केली. सोमवारी काढण्यात आलेल्या अंत्ययात्रेत धार्मिक नेते, वरिष्ठ सरकारी अधिकारी, लष्करी कमांडर आणि परदेशी प्रतिनिधीमंडळेही सहभागी झाली. हा अंत्यसंस्कार अशा वेळी होत आहे, जेव्हा इराण, इस्रायल आणि अमेरिका यांच्यातील अलीकडील तणावामुळे संपूर्ण पश्चिम आशियातील राजकीय आणि सुरक्षा परिस्थिती संवेदनशील बनली आहे.
रविवारी आयोजित अंत्यसंस्काराच्या नमाजमध्ये खामेनेई यांचे तीन पुत्र — मसूद खामेनेई, मेयसम खामेनेई आणि मुस्तफा खामेनेई — सहभागी झाले. मात्र, संभाव्य उत्तराधिकारी म्हणून दीर्घकाळ पाहिले जात असलेले त्यांचे पुत्र मुजतबा खामेनेई सार्वजनिकरीत्या या कार्यक्रमात दिसले नाहीत. माध्यमांच्या वृत्तानुसार, सुरक्षा कारणांमुळे आणि संभाव्य हल्ल्याच्या धोक्यामुळे त्यांनी सार्वजनिक कार्यक्रमापासून दूर राहणे पसंत केले. तथापि, याबाबत इराणी प्रशासनाकडून कोणतीही अधिकृत पुष्टी करण्यात आलेली नाही.
सोमवारी सकाळी तेहरानमध्ये खामेनेई यांची अंत्ययात्रा काढण्यात आली. ताबूत शहरातील प्रमुख मार्गांवरून नेण्यात आला. इमाम खुमैनी मोसल्ला ग्रँड मशिदीपासून शहरातील इतर प्रमुख भागांपर्यंत अंतिम दर्शनासाठी मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते. विविध ठिकाणी कडक सुरक्षा व्यवस्था करण्यात आली होती आणि मोठ्या संख्येने सुरक्षा दल तैनात करण्यात आले होते.
अंत्यसंस्कारादरम्यान काही लोकांनी अमेरिका आणि इस्रायलविरोधी घोषणा दिल्या. माध्यमांच्या वृत्तानुसार, गर्दीतील एका गटाने अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांच्या विरोधात घोषणा देत इराणविरोधातील अलीकडील लष्करी कारवाईला प्रत्युत्तर देण्याची मागणी केली. मात्र, या घोषणा संपूर्ण कार्यक्रमाचे प्रतिनिधित्व करत होत्या की केवळ गर्दीतील एका गटाची प्रतिक्रिया होती, हे स्पष्ट झालेले नाही.
तेहरानमध्ये 30 अंश सेल्सियसपेक्षा अधिक तापमान असूनही मोठ्या संख्येने लोक अंत्ययात्रेत सहभागी झाले. उष्णतेपासून दिलासा मिळावा म्हणून प्रशासनाने अनेक ठिकाणी पाण्याची फवारणी केली. तसेच उपस्थितांना थंड पाणी, शीतपेये आणि टरबूज यांसारख्या वस्तूंचे वितरण करण्यात आले.
इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पझेश्कियन यांनी म्हटले की, हा केवळ निरोपाचा कार्यक्रम नसून खामेनेई यांच्या विचारांना आणि त्यांच्या ध्येयाला पुढे नेण्याचा संकल्प आहे. त्यांच्या मते, अंत्यसंस्कारासाठी जमलेली गर्दी लोकांचा आपल्या नेत्यावरील आदर दर्शवते आणि कोणत्याही राजकीय आवाहनामुळे एवढ्या मोठ्या संख्येने लोक एकत्र येऊ शकत नाहीत.
इराणचे संसद अध्यक्ष मोहम्मद गालिबाफ यांनी अलीकडील घडामोडींना इराण आणि त्याच्या सहयोगी गटांच्या रणनीतिक यशाचे उदाहरण म्हटले. येमेनचे उपराष्ट्राध्यक्ष मोहम्मद अल-नुआइमी यांच्यासोबतच्या भेटीत त्यांनी सांगितले की, अमेरिका आणि इस्रायलला प्रदेशातील इराणसमर्थित संघटनांची वास्तविक ताकद स्वीकारावी लागली आहे. त्यांनी याला इराणसाठी महत्त्वाची राजकीय उपलब्धी म्हटले.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी दावा केला की, अंत्यसंस्कारादरम्यान इराणचे सर्वोच्च नेतृत्व एका ठिकाणी उपस्थित होते आणि अमेरिका इच्छित असती तर लष्करी कारवाई करू शकली असती. मात्र, चर्चेची शक्यता लक्षात घेऊन असे पाऊल उचलले नाही, असे त्यांनी म्हटले. त्यांच्या या विधानावर इराणकडून तीव्र प्रतिक्रिया व्यक्त करण्यात आली.
आर्मेनियातील इराणी दूतावासाने ट्रम्प यांच्या विधानावर टीका करत विचारांना लष्करी शक्तीने संपवता येत नसल्याचे म्हटले. कोणत्याही राष्ट्राची ओळख केवळ त्याच्या लष्करी क्षमतेवर नव्हे, तर त्याचा इतिहास, संस्कृती आणि जनतेच्या इच्छाशक्तीवर अवलंबून असते, असे इराणी बाजूने सांगण्यात आले.
इराणी लष्कराचे वरिष्ठ अधिकारी ब्रिगेडियर जनरल मोहम्मद अकरमिनिया यांनी सांगितले की, युद्धविरामाचा कालावधी देश संरक्षण क्षमता मजबूत करण्यासाठी वापरत आहे. भविष्यात अमेरिका किंवा इस्रायलकडून कोणतीही लष्करी कारवाई झाल्यास इराण त्याला "निर्णायक आणि प्रभावी उत्तर" देईल, असा इशाराही त्यांनी दिला.
रशियाचे माजी राष्ट्राध्यक्ष दिमित्री मेदवेदेव यांनी होर्मुझ सामुद्रधुनीला इराणची सर्वात महत्त्वाची रणनीतिक ताकद म्हटले. जगातील मोठ्या प्रमाणातील तेल निर्यात या सागरी मार्गातून होत असल्याचे त्यांनी नमूद केले. या भागातील तणाव वाढल्यास जागतिक ऊर्जा बाजारावर व्यापक परिणाम होऊ शकतो, असे त्यांनी सांगितले.
जगातील प्रमुख तेल उत्पादक देशांच्या OPEC+ गटाने ऑगस्टपासून तेल उत्पादन वाढवण्याचा निर्णय घेतला आहे. या निर्णयानंतर आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमतीत घट नोंदवली गेली. विश्लेषकांच्या मते, अतिरिक्त उत्पादनामुळे जागतिक बाजारात तेलाचा पुरवठा वाढेल आणि त्यामुळे किमतींवर दबाव राहू शकतो. मात्र, पश्चिम आशियात नव्याने लष्करी तणाव निर्माण झाल्यास तेल बाजार पुन्हा अस्थिर होऊ शकतो.
OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries) ची स्थापना 1960 मध्ये झाली. सदस्य देशांमधील तेल उत्पादन धोरणात समन्वय राखणे आणि जागतिक बाजारातील तेलाच्या किमती संतुलित ठेवणे हा त्याचा उद्देश आहे. OPEC+ ही स्वतंत्र संस्था नसून OPEC आणि OPEC बाहेरील प्रमुख तेल उत्पादक देशांची आघाडी आहे. तिची स्थापना 2016 मध्ये जागतिक तेल बाजारातील तीव्र चढ-उतार नियंत्रित करण्यासाठी करण्यात आली.
सध्या OPEC+ जगातील सुमारे 40 टक्के कच्च्या तेलाचे उत्पादन करते आणि जागतिक तेलसाठ्याचा मोठा हिस्सा सदस्य देशांकडे आहे. त्यामुळे उत्पादनासंबंधीच्या निर्णयांचा आंतरराष्ट्रीय तेलाच्या किमती, महागाई आणि ऊर्जा बाजारावर थेट परिणाम होतो.
खामेनेई यांची अंत्ययात्रा केवळ धार्मिक किंवा राष्ट्रीय कार्यक्रमापुरती मर्यादित राहिली नाही, तर पश्चिम आशियातील बदलत्या राजकीय परिस्थितीशी संबंधित घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवरही तिच्याकडे लक्ष वेधले गेले. कार्यक्रमातील गर्दी, इराणी नेतृत्वाची विधाने, अमेरिका आणि इस्रायलच्या प्रतिक्रिया तसेच तेल बाजारातील घडामोडींमुळे प्रादेशिक राजनय आणि सुरक्षेवरील लक्ष कायम आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, इराण, अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील तणाव पुन्हा वाढल्यास त्याचा परिणाम केवळ मध्य पूर्वेपुरता मर्यादित राहणार नाही, तर जागतिक ऊर्जा पुरवठा, आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवरही होऊ शकतो.
