मिथिला प्रदेशात विवाहादरम्यान होणारी भखरा सिंदूर विधी आजही सांस्कृतिक ओळखीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. बिहार, उत्तर प्रदेश आणि झारखंडच्या अनेक भागांत वर वधूच्या भांगात तुपाचा लेप लावून पाच वेळा भखरा सिंदूर भरतो. चार दिवस चालणाऱ्या मैथिल विवाह सोहळ्यात ही परंपरा सौभाग्य, पवित्रता आणि अटूट वैवाहिक बंधनाचे प्रतीक मानली जाते.
मैथिल विवाह परंपरा: मिथिला प्रदेशात आयोजित पारंपरिक विवाह सोहळ्यात भखरा सिंदूर विधीला विशेष महत्त्व आहे, जिथे वर वधूच्या भांगात पाच वेळा सिंदूर भरतो. ही अनोखी प्रथा बिहार, उत्तर प्रदेश आणि झारखंडच्या काही भागांत शतकानुशतके पाळली जात आहे. या विधीदरम्यान वधूच्या भांगाला आधी तूप लावले जाते आणि नंतर ज्येष्ठ महिलांच्या उपस्थितीत सिंदूरदान केले जाते. चार दिवस चालणाऱ्या या विवाह सोहळ्यात चौठारीसारख्या परंपरा आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थही समाविष्ट असतात, जे मिथिलाच्या सांस्कृतिक वारसा आणि वैवाहिक विश्वासाचे दृढपणे दर्शन घडवतात.
भखरा सिंदूर काय आहे?
सामान्यतः लोक लाल सिंदूर वापरण्यास परिचित आहेत. मात्र, मिथिला आणि आसपासच्या प्रदेशात भखरा सिंदूरचा वापर केला जातो. हा सिंदूर सामान्य सिंदूरपेक्षा वेगळा असतो आणि धार्मिक विधींमध्येही याचा उपयोग होतो. हा नात्याच्या पवित्रतेचे आणि अखंडतेचे प्रतीक मानला जातो.
हा विधी कसा केला जातो?
मैथिल विवाह सोहळ्यांमध्ये, वर वधूच्या भांगात सिंदूर भरण्यापूर्वी एक खास तयारी केली जाते. वधूचा भांग दोन भागांत विभागला जातो आणि त्यावर तुपाचा लेप लावला जातो. त्यानंतर वर भखरा सिंदूर घेऊन वधूच्या भांगात पाच वेळा सिंदूर भरतो. यावेळी कुटुंबातील महिला वधूचा चेहरा कपड्याने झाकतात जेणेकरून दुसरे कोणीही तिला पाहू नये. असे मानले जाते की हा विधी दांपत्य जीवनाला वाईट नजरेपासून वाचवण्यासाठी केला जातो.
चार दिवस चालतो विवाह सोहळा
मैथिली ब्राह्मणांचे लग्न इतर प्रदेशांप्रमाणे एका दिवसात पूर्ण होत नाही. येथे विवाह सोहळा चार दिवस चालतो. वर लग्नाच्या दिवसापासून ते चौथ्या दिवसापर्यंत वधूच्या घरीच राहतो आणि अनेक पारंपरिक विधी पूर्ण करतो. या काळात वर आणि वधू जमिनीवर झोपतात आणि त्यांना अंघोळ करण्याची मनाई असते. या परंपरेला 'चौठारी' असे म्हणतात.
मिथिलाचे शाही भोजन
मैथिल विवाह केवळ विधींमुळेच नव्हे, तर पारंपरिक भोजनामुळेही खास मानला जातो. येथे दही-चुरा, विविध प्रकारचे लोणचे, सहा ते सात प्रकारच्या भाज्या, मासे, भजी आणि मऊ रसगुल्ले वाढले जातात. हे भोजन पाहुण्यांचे खास स्वागत मानले जाते आणि लग्न अविस्मरणीय बनवते.
संस्कृतीच्या मुळांशी जोडलेली परंपरा
भखरा सिंदूरची परंपरा केवळ एक विधी नाही, तर शतकानुशतके चालत आलेला सांस्कृतिक वारसा आहे. आधुनिक काळात अनेक ठिकाणी आधुनिक पद्धती वापरल्या जात असल्या तरी, मिथिलाचे लोक ही परंपरा जपून ठेवतात. हा विधी केवळ लग्नाचा एक भाग नाही, तर समाजाच्या प्राचीन श्रद्धा आणि संस्कृतीची झलकही दाखवतो.
जर तुम्हाला भारतीय परंपरांमध्ये रुची असेल, तर मिथिला विवाह सोहळ्यातील सिंदूर विधी तुम्हाला भारतीय संस्कृतीच्या खोलीशी परिचित करेल. हे प्रादेशिक रीतिरिवाज आपल्याला आठवण करून देतात की भारताची विविधता हीच त्याची सर्वात मोठी ताकद आहे.
