दिवाळीनंतर बिहार, झारखंड आणि पूर्व उत्तर प्रदेशातील घरांमध्ये छठ महापर्वाची तयारी सुरू होते. चार दिवस चालणाऱ्या या धार्मिक उत्सवात सूर्यदेव आणि छठी मैय्याची पूजा केली जाते. कुटुंबातील सदस्यांच्या सुख-शांतीसह मुलांचे उत्तम आरोग्य आणि दीर्घायुष्य लाभावे, या श्रद्धेने महिला आणि पुरुष उपवास करतात. यंदा छठ महापर्वाला शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026 रोजी सुरुवात होणार असून सोमवार, 16 नोव्हेंबर रोजी या उत्सवाची सांगता होईल.
हिंदू पंचांगानुसार, कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्थी तिथीपासून छठ पूजेची सुरुवात होते. पहिल्या दिवशी नहाय-खाय, दुसऱ्या दिवशी खरना, तिसऱ्या दिवशी संध्याकाळी मावळत्या सूर्याला अर्घ्य आणि चौथ्या दिवशी सकाळी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते. त्यानंतर व्रताचे पारण केले जाते.
यंदा शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर रोजी नहाय-खाय साजरा केला जाईल. या दिवशी व्रत करणारे भाविक सकाळी स्नान करतात. अनेक ठिकाणी भाविक गंगा किंवा इतर नद्यांमध्ये स्नान करण्यासाठी जातात. त्यानंतर घरात पूजेसाठी स्वतंत्रपणे भोजन तयार केले जाते.
नहाय-खायच्या दिवशी प्रामुख्याने भोपळ्याची भाजी, चण्याची डाळ आणि भात तयार केला जातो. या भोजनामध्ये कांदा आणि लसूण वापरले जात नाही. सर्वप्रथम व्रत करणारे भाविक भोजन करतात. त्यानंतर कुटुंबातील इतर सदस्य जेवतात. वेगवेगळ्या कुटुंबांमध्ये भोजन तयार करण्याच्या आणि पूजा करण्याच्या पद्धतींमध्ये काही प्रमाणात फरक असू शकतो.
याच दिवसापासून छठ पूजेसाठी प्रसाद तयार करण्याची प्रक्रियाही सुरू होते. गहू स्वच्छ केला जातो. पूजेसाठी वापरण्यात येणारी भांडी धुऊन स्वतंत्रपणे ठेवली जातात. प्रसाद तयार करण्याच्या जागेच्या स्वच्छतेकडेही विशेष लक्ष दिले जाते.
पंचांगानुसार, कार्तिक शुक्ल चतुर्थी तिथी 12 नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी सुमारे 6 वाजून 9 मिनिटांनी सुरू होईल आणि 13 नोव्हेंबर रोजी रात्री सुमारे 8 वाजून 42 मिनिटांपर्यंत राहील. उदया तिथीनुसार, 13 नोव्हेंबर रोजी नहाय-खाय साजरा केला जाईल.
छठ पूजेचा दुसरा दिवस खरना म्हणून ओळखला जातो. काही ठिकाणी याला लोहंडा असेही म्हटले जाते. यंदा शनिवार, 14 नोव्हेंबर रोजी खरना साजरा केला जाईल.
या दिवशी व्रत करणारे भाविक सकाळपासून भोजन करत नाहीत. संध्याकाळी सूर्यास्तानंतर पूजा केली जाते. त्यानंतर प्रसाद ग्रहण करून दिवसाचे व्रत पूर्ण केले जाते.
खरनासाठी घरामध्ये गूळ आणि तांदळाची खीर तयार केली जाते. त्यासोबत रोटीही बनवली जाते. अनेक कुटुंबांमध्ये खीर तयार करण्यासाठी मातीच्या चुलीचा वापर केला जातो. पूजा संपल्यानंतर सर्वप्रथम व्रत करणारे भाविक प्रसाद ग्रहण करतात. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि आसपासच्या शेजाऱ्यांनाही प्रसादाचे वाटप केले जाते.
खरनाचा प्रसाद ग्रहण केल्यानंतर सुमारे 36 तासांच्या निर्जला व्रताला सुरुवात होते. या काळात व्रत करणारे भाविक पाणीदेखील पीत नाहीत. दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी मावळत्या सूर्याला अर्घ्य दिल्यानंतरही हे व्रत सुरू राहते. 16 नोव्हेंबर रोजी सकाळी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य दिल्यानंतरच व्रताचे पारण केले जाते.
पंचांगानुसार, कार्तिक शुक्ल पंचमी तिथी 13 नोव्हेंबर रोजी रात्री सुमारे 8 वाजून 42 मिनिटांनी सुरू होऊन 14 नोव्हेंबर रोजी रात्री सुमारे 11 वाजून 23 मिनिटांपर्यंत राहील.
छठ महापर्वाचा तिसरा दिवस विशेष महत्त्वाचा मानला जातो. या दिवशी व्रत करणारे भाविक संध्याकाळी नदी, तलाव किंवा छठ घाटावर जाऊन मावळत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण करतात. यंदा रविवार, 15 नोव्हेंबर रोजी संध्या अर्घ्य दिले जाईल.
कार्तिक शुक्ल षष्ठी तिथी 14 नोव्हेंबर रोजी रात्री सुमारे 11 वाजून 23 मिनिटांनी सुरू होऊन 16 नोव्हेंबर रोजी रात्री सुमारे 2 वाजेपर्यंत राहील.
संध्या अर्घ्याची वेळ प्रत्येक शहरात सूर्यास्तानुसार वेगवेगळी असेल. पाटणा येथे 15 नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी सुमारे 5 वाजून 1 मिनिटांनी सूर्यास्त होईल. तर दिल्लीमध्ये सूर्यास्ताची वेळ संध्याकाळी सुमारे 5 वाजून 28 मिनिटे असेल.
या दिवशी बांबूच्या टोपल्या आणि सूपामध्ये ठेकुआ, फळे, नारळ तसेच पूजेसाठी आवश्यक असलेले साहित्य ठेवले जाते. कुटुंबातील सदस्यही व्रत करणाऱ्यांसोबत घाटावर पोहोचतात. सूर्यास्ताच्या वेळी पाण्यात उभे राहून सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण केले जाते.
छठ महापर्वाचा शेवटचा दिवस सोमवार, 16 नोव्हेंबर रोजी असेल. या दिवशी सकाळी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते. व्रत करणारे भाविक सूर्योदयापूर्वीच घाटावर पोहोचून सूर्यदेवाची पूजा करतात.
पाटणा येथे 16 नोव्हेंबर रोजी सूर्योदयाची वेळ सकाळी सुमारे 6 वाजून 7 ते 8 मिनिटांच्या दरम्यान असेल. दिल्लीमध्ये सूर्योदय सकाळी सुमारे 6 वाजून 44 मिनिटांनी होईल. इतर शहरांमध्ये अर्घ्य देण्याची वेळ स्थानिक सूर्योदयाच्या वेळेनुसार असेल.
पंचांगानुसार, कार्तिक शुक्ल सप्तमी तिथी 16 नोव्हेंबर रोजी रात्री सुमारे 2 वाजता सुरू होऊन 17 नोव्हेंबर रोजी सकाळी सुमारे 4 वाजून 19 मिनिटांपर्यंत राहील.
उगवत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण केल्यानंतर भाविक पूजा पूर्ण करतात. त्यानंतर प्रसाद ग्रहण करून व्रताचे पारण केले जाते. यासोबतच चार दिवस चालणाऱ्या छठ महापर्वाची सांगता होते.
बिहार, झारखंड आणि पूर्व उत्तर प्रदेशातील लोकांच्या जीवनात छठ महापर्वाला विशेष स्थान आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी सूर्यदेव आणि छठी मैय्याची पूजा केल्याने कुटुंबात सुख-शांती टिकून राहते. तसेच मुलांना उत्तम आरोग्य आणि दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद मिळतो, अशी श्रद्धा आहे. याच श्रद्धेतून दरवर्षी भाविक छठ व्रत करतात.
छठ पूजेमध्ये स्वच्छता आणि धार्मिक नियमांचे विशेष पालन केले जाते. अनेक कुटुंबांमध्ये आजी-आजोबांच्या काळापासून ही परंपरा सुरू आहे. पूजेच्या तयारीमध्ये संपूर्ण कुटुंब सहभागी होते. काही जण प्रसाद तयार करण्यास मदत करतात, तर काही जण पूजेचे साहित्य घाटावर पोहोचवण्याची जबाबदारी पार पाडतात.
