भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकांवर तैनात असलेल्या बराक-1 क्षेपणास्त्र प्रणालीचे आधुनिकीकरण करण्यात येणार आहे. यासाठी भारताने इस्रायलमधील इस्रायल एरोस्पेस इंडस्ट्रीज (IAI) या कंपनीसोबत 1,976.40 कोटी रुपयांचा करार केला आहे. या प्रणालीचा वापर समुद्रात तैनात असलेल्या युद्धनौकांचे हवाई धोक्यांपासून संरक्षण करण्यासाठी केला जातो. या आधुनिकीकरणांतर्गत जुन्या उपकरणांच्या जागी नवीन तंत्रज्ञानावर आधारित उपकरणे बसवण्यात येणार आहेत.
हा करार 18 नोव्हेंबर 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे करण्यात आला. यावेळी संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंह उपस्थित होते. संरक्षण मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, बराक-1 प्रणालीतील काही उपकरणे जुनी झाली आहेत. त्यांची जागा नवीन उपकरणांनी घेणे आणि प्रणाली दीर्घकाळ कार्यरत ठेवणे हा या कराराचा मुख्य उद्देश आहे.
भारतीय नौदल अनेक वर्षांपासून बराक-1 क्षेपणास्त्र प्रणालीचा वापर करत आहे. युद्धनौकांच्या हवाई संरक्षण व्यवस्थेतील ही महत्त्वाची प्रणाली आहे.
या प्रणालीतील काही इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे कालबाह्य झाली असून, त्यातील काही सुटे भागांचे उत्पादनही बंद झाले आहे. त्यामुळे उपकरणांमध्ये बिघाड झाल्यास त्यांची दुरुस्ती किंवा बदली करणे कठीण होऊ शकते.
नवीन करारानुसार, कालबाह्य झालेल्या सुट्या भागांची आणि उपकरणांची बदली करण्यात येणार आहे. याशिवाय प्रणालीच्या हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअरमध्येही आवश्यक बदल केले जातील. त्यामुळे युद्धनौकांवरील या प्रणालीची देखभाल सुलभ होण्यास मदत होईल.
![]()
मात्र, बराक-1 च्या आधुनिकीकरणाचे काम नेमके कधी सुरू होणार आणि संबंधित सर्व युद्धनौकांवर नवीन उपकरणे कधीपर्यंत बसवली जाणार, याबाबतची माहिती अद्याप समोर आलेली नाही.
बराक-1 ही इस्रायलमध्ये विकसित करण्यात आलेली जमिनीवरून हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे. समुद्रात तैनात असलेल्या युद्धनौकांच्या जवळच्या हवाई संरक्षणासाठी तिचा वापर केला जातो.
ही प्रणाली युद्धनौकांना शत्रूच्या हवाई धोक्यांपासून संरक्षण देणाऱ्या व्यापक सुरक्षा व्यवस्थेचा एक भाग आहे.
समुद्रात तैनात असलेल्या युद्धनौकांना केवळ इतर जहाजांकडूनच नव्हे, तर लढाऊ विमाने आणि जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रांकडूनही धोका असतो. त्यामुळे युद्धनौकांवर विविध प्रकारच्या हवाई संरक्षण प्रणाली तैनात केल्या जातात.
बराक-1 प्रणालीचा वापर जवळून निर्माण होणाऱ्या हवाई धोक्यांचा सामना करण्यासाठी केला जातो. युद्धनौकेच्या संरक्षण व्यवस्थेतील ही एक महत्त्वाची यंत्रणा आहे.
समुद्रात युद्धनौकांवर हवाई हल्ल्यांचा धोका असताना त्यांच्या संरक्षण प्रणाली कार्यरत स्थितीत असणे आवश्यक असते. विशेषतः आधुनिक हवाई धोक्यांचा सामना करण्यासाठी उपकरणांचे नियमित आधुनिकीकरण महत्त्वाचे ठरते.
संरक्षण मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, आधुनिकीकरणानंतर भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकांची हवाई संरक्षण क्षमता सुधारण्यास मदत होईल. मात्र, आधुनिक प्रणालीची क्षमता आणि तिच्या कार्यक्षमतेसंबंधी अधिक तपशील सरकारकडून अद्याप जाहीर करण्यात आलेले नाहीत.
विदेशी क्षेपणास्त्र प्रणालीचे आधुनिकीकरण करण्यासोबतच भारत स्वदेशी पर्याय विकसित करण्यावरही काम करत आहे. संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) ने वर्टिकल लॉन्च शॉर्ट रेंज सरफेस-टू-एअर मिसाइल (VL-SRSAM) विकसित केली आहे.
या क्षेपणास्त्र प्रणालीचा उद्देश युद्धनौकांचे जवळून निर्माण होणाऱ्या हवाई धोक्यांपासून संरक्षण करणे हा आहे. DRDO आणि भारतीय नौदलाने 26 मार्च 2025 रोजी ओडिशातील चांदीपूर किनारपट्टीवरून या क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी केली होती.
भविष्यात ही स्वदेशी प्रणाली बराक-1 चा पर्याय ठरू शकते. मात्र, बराक-1 च्या जागी VL-SRSAM तैनात करण्याबाबतची अंतिम कालमर्यादा अद्याप स्पष्ट झालेली नाही.
सध्या भारतीय नौदलासाठी जुन्या क्षेपणास्त्र प्रणालीचे आधुनिकीकरण आणि स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाचा विकास हे दोन्ही प्रयत्न सुरू आहेत.








