भारतीय शेअर बाजारातील वाढत्या अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर India VIX हा निर्देशांक पुन्हा चर्चेत आला आहे. Nifty 50 ऑप्शनच्या इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटीवर आधारित असलेला हा निर्देशांक गुंतवणूकदारांमधील भीती आणि बाजारातील चढउतार मोजतो, त्यामुळे त्याला अनेकदा बाजाराचा ‘फियर इंडेक्स’ म्हटले जाते.
इराण आणि अमेरिकेमधील वाढत्या तणावामुळे जागतिक आर्थिक बाजारांमध्ये अस्थिरता वाढली आहे. पश्चिम आशियातील सुरू असलेल्या संघर्षाचा परिणाम आता अनेक जागतिक शेअर बाजारांमध्ये दिसत आहे. भारतीय शेअर बाजारावरही या परिस्थितीचा प्रभाव दिसत आहे. या पार्श्वभूमीवर India VIX हा निर्देशांक पुन्हा चर्चेत आला आहे.
मागील दोन दिवसांत India VIX मध्ये सुमारे 50 टक्क्यांची वाढ नोंदवली गेली, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांमध्ये चिंता वाढली. तथापि, 5 मार्च रोजी निर्देशांकात सुमारे 10 टक्क्यांची घसरण झाली आणि तो 18.91 या पातळीवर आला. अलीकडील वाढीमुळे बाजारातील अनिश्चितता आणि गुंतवणूकदारांची सावध भूमिका स्पष्ट झाली आहे.
India VIX ला व्होलॅटिलिटी इंडेक्स म्हटले जाते. हा निर्देशांक शेअर बाजारातील संभाव्य चढउतार किंवा अस्थिरता मोजण्याचे एक मापन आहे. हा निर्देशांक भविष्यात बाजार तुलनेने स्थिर राहील की अधिक चढउतार होण्याची शक्यता आहे याचा संकेत देतो.
India VIX चा स्तर वाढल्यास बाजारात अनिश्चितता आणि गुंतवणूकदारांमधील सावध भूमिका वाढत असल्याचे दर्शवते. त्याउलट VIX कमी असल्यास बाजार तुलनेने स्थिर असल्याचे आणि गुंतवणूकदारांचा विश्वास कायम असल्याचे संकेत मिळतात. या कारणामुळे अनेक अनुभवी गुंतवणूकदार आणि ट्रेडर India VIX ला बाजाराची ‘नाडी’ मानतात, कारण तो बाजारातील मनोवृत्तीचे थेट प्रतिबिंब दर्शवतो.
शेअर बाजारात गुंतवणूक करणाऱ्यांसाठी India VIX हा एक महत्त्वाचा निर्देशांक मानला जातो. बाजारातील अस्थिरता वाढल्यास जोखीमही वाढते.
VIX मध्ये अचानक वाढ झाल्यास साधारणपणे बाजारात सावध वातावरण निर्माण झाल्याचे संकेत मिळतात आणि अशा काळात शेअर्समध्ये तीव्र घसरण होण्याची शक्यता असते. त्याउलट VIX कमी राहिल्यास गुंतवणूकदार तुलनेने अधिक आत्मविश्वासाने व्यवहार करतात.
अनुभवी गुंतवणूकदार अनेकदा गुंतवणूक धोरण निश्चित करताना VIX वर लक्ष ठेवतात. VIX वेगाने वाढत असल्यास ते जोखीम कमी करण्याचा प्रयत्न करतात, तर स्थिर VIX गुंतवणुकीसाठी तुलनेने अनुकूल वातावरण दर्शवतो.
India VIX ची गणना थेट शेअर्सच्या किंमतीवर आधारित नसते. ती Nifty 50 ऑप्शनच्या किंमतींमधील इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटीच्या आधारे केली जाते.
इम्प्लाइड व्होलॅटिलिटी म्हणजे गुंतवणूकदार भविष्यात बाजारात किती चढउतार अपेक्षित आहेत याचे मापन. ऑप्शनच्या किंमतींमध्ये मोठे चढउतार दिसल्यास त्याचा परिणाम VIX वरही दिसतो.
या गणनेत स्ट्राइक प्राइस, शेअरचा सध्याचा बाजारभाव, ऑप्शनची एक्सपायरी तारीख, रिस्क-फ्री रिटर्न आणि बाजारातील अस्थिरता यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो. या सर्व घटकांच्या आधारे आगामी काळातील बाजारातील संभाव्य अस्थिरतेचा अंदाज व्यक्त केला जातो.
India VIX मधील अलीकडील वाढीचे प्रमुख कारण जागतिक भू-राजकीय तणाव असल्याचे दिसते. इराण आणि अमेरिकेमधील वाढत्या संघर्षामुळे मध्यपूर्वेत अस्थिरता वाढली आहे. अशा प्रकारच्या भू-राजकीय परिस्थितीचा थेट परिणाम वित्तीय बाजारांवर होतो.
जगभरात युद्धसदृश परिस्थिती किंवा मोठा राजकीय तणाव निर्माण झाल्यास गुंतवणूकदार जोखमीच्या मालमत्तांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करतात. अशा परिस्थितीत शेअर बाजारात विक्री वाढते आणि बाजारातील अस्थिरता वाढते. अलीकडील काळातील India VIX मधील वाढ याच परिस्थितीचे प्रतिबिंब मानले जाते.
4 मार्च रोजी व्होलॅटिलिटी इंडेक्समध्ये सुमारे 23 टक्क्यांची वाढ होऊन तो 21.14 या पातळीवर बंद झाला होता. 9 मे 2025 नंतर हा निर्देशांकाचा सर्वाधिक स्तर होता, ज्यामुळे बाजारातील सावध वातावरण अधोरेखित झाले.
India VIX दीर्घकाळ उच्च स्तरावर राहिल्यास तो बाजारासाठी महत्त्वाचा संकेत मानला जातो. उच्च VIX याचा अर्थ गुंतवणूकदार आगामी काळात अधिक चढउतारांची शक्यता पाहत आहेत.
अशा परिस्थितीत बाजारात अचानक तीव्र घसरण किंवा वाढ दोन्ही शक्य असतात. साधारणपणे VIX वाढल्यास शेअर बाजारावर दबाव दिसतो, त्यामुळे त्याला अनेकदा ‘फियर इंडेक्स’ असे संबोधले जाते.
भारतामध्ये India VIX हा निर्देशांक 2008 मध्ये सुरू करण्यात आला. भारतीय शेअर बाजारातील अस्थिरता मोजण्यासाठी हा निर्देशांक सादर करण्यात आला होता.
तेव्हापासून हा निर्देशांक गुंतवणूकदार आणि ट्रेडर्ससाठी महत्त्वाचा संदर्भ निर्देशांक बनला आहे. मोठ्या संस्थात्मक गुंतवणूकदारांपासून ते किरकोळ ट्रेडरपर्यंत अनेक बाजारातील सहभागी बाजाराची दिशा समजून घेण्यासाठी या निर्देशांकावर लक्ष ठेवतात.
