नितीश कुमार गेल्या २० वर्षांपासून बिहारच्या राजकारणाचे केंद्रबिंदू राहिले आहेत. २०२५ च्या निवडणुकीत JDU आणि भाजप आघाडीवर राहिले आणि नितीश कुमार १०व्यांदा मुख्यमंत्री बनले. त्यांचे सतत सत्तेत राहणे हे त्यांची रणनीती आणि युती बदलण्याची कुशलता दर्शवते.
Bihar Politics: गेल्या २० वर्षांपासून बिहारच्या राजकारणाचे केंद्र केवळ नितीश कुमारच राहिले आहेत. कोणतीही पार्टी सत्तेत आली असो वा गेली असो, पण मुख्यमंत्रीपद नेहमी नितीश कुमार यांच्यासाठीच निश्चित राहिलेले आहे. नितीश कुमार आता १०व्यांदा मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेणार आहेत आणि ही उपलब्धी त्यांना केवळ बिहारमध्येच नव्हे तर संपूर्ण देशात सर्वाधिक काळ सत्तेत राहिलेल्या नेत्यांमध्ये गणते. त्यांचे हे सतत सत्तेत राहणे हे त्यांच्या राजकीय कौशल्याचे आणि वेळोवेळी युती बदलण्याच्या क्षमतेचे फळ आहे.
नितीश कुमार यांनी गेल्या १० वर्षांत दोनदा आरजेडीसोबत सरकार स्थापन केले आणि नंतर एनडीएसोबत परतले. त्यांची ही रणनीती नेहमीच हे सुनिश्चित करत राहिली आहे की, ते ज्या युतीमध्ये असतील, त्याच युतीचे सरकार बनते आणि मुख्यमंत्रीपदाची शपथ केवळ तेच घेतात. या लेखात आपण सविस्तरपणे पाहणार आहोत की, नितीश कुमार यांनी गेल्या दोन दशकांत बिहारच्या राजकारणावर आपले वर्चस्व कसे टिकवून ठेवले.
लालू कुटुंबाच्या राजवटीचा अंत
२००५ साली बिहारच्या राजकारणात मोठा बदल झाला. नितीश कुमार यांनी जेडीयू आणि भाजपची युती करून लालू यादव आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या दीर्घकाळ चाललेल्या राजवटीचा अंत केला. त्या निवडणुकीत जेडीयूने ८८ जागा, भाजपने ५५, आरजेडीने ५४ आणि काँग्रेसने केवळ ९ जागा जिंकल्या. जेडीयूच्या जागा सर्वाधिक असल्यामुळे नितीश कुमार यांना मुख्यमंत्री बनवण्यावर कोणाचाही आक्षेप नव्हता. हा त्यांचा पहिला मोठा राजकीय टप्पा होता, ज्याने त्यांना बिहारच्या राजकारणाचा प्रमुख चेहरा बनवले.
सुशासन बाबूची प्रतिमा आणि २०१० ची निवडणूक
२०१० च्या विधानसभा निवडणुकीत नितीश कुमार यांची प्रतिमा ‘सुशासन बाबू’ म्हणून स्थापित झाली होती. यावेळीही जेडीयू आणि भाजपने एकत्र निवडणूक लढवली आणि आरजेडीचा मोठा पराभव केला. निवडणुकीत जेडीयूने ११५, भाजपने ९१, आरजेडीने २२ आणि काँग्रेसने केवळ ४ जागा जिंकल्या. या निवडणुकीच्या निकालाने नितीश कुमार यांना पुन्हा मुख्यमंत्रीपदी स्थापित केले आणि त्यांच्या सुशासनाची प्रतिष्ठा आणखी मजबूत केली. या काळात त्यांची नेतृत्व क्षमता आणि राजकारणाबद्दलची समज यामुळे ते बिहारचे सर्वात प्रभावशाली नेते बनले.
९ महिन्यांसाठी मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनामा
२०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीपूर्वी जेडीयू आणि भाजपमध्ये मतभेद वाढू लागले. लोकसभा निवडणुकीत जेडीयूला केवळ २ जागा मिळाल्या तर भाजपने ३१ जागा जिंकल्या. निवडणुकीतील पराभवाची जबाबदारी स्वीकारत नितीश कुमार यांनी मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. त्यांनी आपला विश्वासू नेता जीतनराम मांझी यांना मुख्यमंत्री बनवले, जे मुसहर समाजातून येत होते. मांझी यांनी केवळ ९ महिने हे पद सांभाळले. फेब्रुवारी २०१५ मध्ये नितीश कुमार यांनी स्वतः मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेऊन सत्तेत पुनरागमन केले.
कट्टर विरोधी आरजेडीसोबत युती
२०१५ च्या विधानसभा निवडणुकीत नितीश कुमार यांनी राजकीय रणनीती बदलत आपल्या पार्टी जेडीयूची युती आरजेडीसोबत केली. या युतीने भाजपला धक्का दिला. निवडणुकीत जेडीयूने ७१, आरजेडीने ८०, काँग्रेसने २७ आणि भाजपने केवळ ५३ जागा जिंकल्या. या युतीने नितीश कुमार यांना पुन्हा मुख्यमंत्री बनण्यास मदत केली. तथापि, या सरकारने केवळ २ वर्षे काम केले आणि २०१७ मध्ये नितीश कुमार यांनी आरजेडीसोबतची युती तोडून एनडीएमध्ये प्रवेश केला.
कमी जागा असूनही मुख्यमंत्री बनले
२०२० च्या विधानसभा निवडणुकीत जेडीयू आणि भाजप पुन्हा एकदा एकत्र आले. यावेळी आरजेडी सर्वात मोठा पक्ष म्हणून उदयास आला, परंतु महाआघाडीला बहुमत मिळवता आले नाही. जेडीयूने ४३, भाजपने ७४, आरजेडीने ७५ आणि काँग्रेसने १९ जागा जिंकल्या. एनडीएकडे बहुमत असल्यामुळे नितीश कुमार पुन्हा मुख्यमंत्री बनले. या निवडणुकीने हे सिद्ध केले की, जागा कमी असूनही नितीश कुमार यांची राजकीय समज आणि युतीची रणनीती त्यांना मुख्यमंत्री बनण्याच्या स्थितीत ठेवते.
वारंवार बदलणाऱ्या राजकीय युत्या
नितीश कुमार यांनी सतत हे दाखवून दिले की ते राजकीय परिस्थितीनुसार युती बदलू शकतात. २०२२ मध्ये त्यांनी एनडीएसोबतचा संबंध तोडून आरजेडीसोबत सरकार स्थापन केले आणि ८व्यांदा मुख्यमंत्री बनले. परंतु हे सरकारही दोन वर्षांपेक्षा जास्त काळ टिकले नाही. जानेवारी २०२४ मध्ये त्यांनी पुन्हा आरजेडीसोबतची युती तोडली आणि एनडीएमध्ये सामील होऊन ९व्यांदा मुख्यमंत्री बनले.
२०२५ ची निवडणूक आणि विक्रम कायम
२०२५ च्या बिहार विधानसभा निवडणुकीत जेडीयू आणि भाजपच्या जोडीने कमाल केली. यावेळी जेडीयूने ८५ आणि भाजपने ८९ जागा जिंकल्या. तर, आरजेडीला केवळ २५ आणि काँग्रेसला ६ जागांवरच समाधान मानावे लागले. नितीश कुमार यांनी या निवडणुकीनंतर १०व्यांदा मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेतली. हे सिद्ध करते की, गेल्या २० वर्षांपासून बिहारच्या राजकारणाचे केंद्र केवळ नितीश कुमारच राहिले आहेत.
