उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर, देवरिया आणि इतर जिल्ह्यांमध्ये जाली दस्तऐवजांच्या आधारे पासपोर्ट बनवून घेतल्याची अनेक प्रकरणे समोर आली आहेत. नाव, वडिलांचे नाव, जन्मतारीख किंवा पत्त्यात किरकोळ बदल करून दुसरा पासपोर्ट मिळवल्याची प्रकरणे तपासात आढळली असून, विदेशात पाठवणारे काही एजंट आणि प्लेसमेंट एजन्सी अशा नेटवर्कशी जोडल्या गेल्याचे आरोप आहेत.
उत्तर प्रदेशात विदेशात पाठवण्याच्या नावाखाली काम करणाऱ्या काही कथित एजंट आणि प्लेसमेंट एजन्सींवर बनावट पासपोर्ट तयार करण्याच्या नेटवर्कशी जोडले गेल्याचे आरोप समोर आले आहेत. या एजंटांकडून मोठी रक्कम घेऊन अर्जदारांसाठी जाली दस्तऐवज तयार करून त्याच्या आधारे पासपोर्ट मिळवून देण्यात मदत केल्याचा आरोप आहे.
अशा प्रकरणांमध्ये अनेकदा कारवाई बनावट पासपोर्ट ज्या व्यक्तीच्या नावावर तयार झाला, त्याच्यापुरती मर्यादित राहते. जाली दस्तऐवज कोणी तयार केले, अर्ज प्रक्रियेत कोणत्या स्तरावर मदत करण्यात आली आणि संबंधित एजंट किंवा प्लेसमेंट एजन्सीची भूमिका काय होती, याचा तपास करणे अनेक प्रकरणांमध्ये आव्हान ठरले आहे.
गोरखपूरमध्ये 2024 पासून ऑगस्ट 2026 दरम्यान पासपोर्ट फसवणुकीशी संबंधित 78 गुन्हे दाखल झाल्याची माहिती समोर आली आहे. यामध्ये जाली दस्तऐवजांच्या आधारे पासपोर्ट मिळवल्याची अनेक प्रकरणे असल्याचे सांगण्यात आले आहे.
एका चर्चित प्रकरणात पंजाबमधील रहिवासी गँगस्टर जोबनजीत सिंह उर्फ बिल्ला याने गोरखपूरच्या लच्छीपूर, गोरखनाथ पोलीस ठाणे क्षेत्रातील पत्त्यावर कथितरीत्या बनावट पासपोर्ट मिळवला होता. त्यानंतर तो इंडोनेशियाला गेला. तेथे अटक झाल्यानंतर गोरखपूर पोलिसांनी त्याला भारतात परत आणण्यात यश मिळवले.
गोरखपूर पोलिसांच्या माहितीनुसार, अनेक वाँटेड गुन्हेगार विदेशात राहत असल्याची माहितीही समोर आली आहे. अशा प्रकरणांमध्ये बनावट ओळख आणि दस्तऐवजांचा वापर तपास यंत्रणांसमोर अतिरिक्त आव्हान निर्माण करतो.
देवरियातील एकौना पोलीस ठाणे क्षेत्रात एकाच कुटुंबातील पाच जणांनी कथितरीत्या बनावट पद्धतीने दुसरा पासपोर्ट मिळवल्याचे प्रकरण समोर आले. यापूर्वी पासपोर्ट असतानाही नाव किंवा वडिलांच्या नावात किरकोळ बदल करून नवीन दस्तऐवज तयार करण्यात आले आणि त्याच्या आधारे दुसरा पासपोर्ट मिळवण्यात आल्याचा आरोप आहे.
एप्रिल 2025 मध्ये करण्यात आलेल्या तक्रारीनंतर या प्रकरणाची चौकशी करण्यात आली. तपासात कथित फसवणुकीची पुष्टी झाल्यानंतर पाचही जणांविरुद्ध पासपोर्ट कायद्यासह इतर कलमांखाली गुन्हा दाखल करण्यात आला. या प्रकरणाचा तपास अद्याप सुरू आहे.
गोरखपूरच्या गोला पोलीस ठाणे क्षेत्रातही एका व्यक्ताकडे दोन पासपोर्ट असल्याचे प्रकरण तक्रारीनंतर समोर आले. आरोपानुसार, उमेश यादवने प्रथम स्वतःच्या नावाने पासपोर्ट मिळवला होता. विदेशातील बेकायदेशीर कारवायांच्या प्रकरणात पकडल्यानंतर त्याचा पासपोर्ट रद्द करण्यात आला.
त्यानंतर त्याने कथितरीत्या नाव आणि जन्मतारीख बदलून दुसरा पासपोर्ट मिळवला. वडिलांचे नाव आणि पत्ता पूर्वीप्रमाणेच असतानाही वेगळ्या ओळखीची कागदपत्रे वापरण्यात आली. अज्ञात व्यक्तीकडून करण्यात आलेल्या तक्रारीनंतर पोलिसांच्या तपासात कथित फसवणुकीची पुष्टी झाली आणि मे 2026 मध्ये गुन्हा दाखल करण्यात आला.
या प्रकरणांमुळे पासपोर्ट जारी करण्यापूर्वी होणाऱ्या पोलिसांच्या पडताळणी प्रक्रियेच्या प्रभावीतेबाबत प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. उपलब्ध प्रकरणांपैकी अनेक बनावटवाडे तक्रार मिळाल्यानंतर झालेल्या तपासादरम्यान समोर आले.
बनावट पासपोर्टशी संबंधित प्रकरणांमध्ये जाली दस्तऐवज तयार करणारे लोक, मध्यस्थ, एजंट आणि त्यांना मदत करणाऱ्या नेटवर्कची ओळख पटवण्याचाही तपास केला जात आहे. विदेशातील रोजगाराच्या नावाखाली युवकांची फसवणूक आणि जाली दस्तऐवजांचा वापर यामुळे सुरक्षा व्यवस्थेसंदर्भातही चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.
