बिहारमा पर्यटनका लागि २५ हजार करोड रुपैयाँको प्रस्तावित लगानी, विष्णुपद र महाबोधि मन्दिर करिडोरको योजना

बिहारलाई देशका प्रमुख पर्यटन केन्द्रमध्ये एकका रूपमा विकास गर्ने तयारी तीव्र पारिएको छ। राज्यका ऐतिहासिक, धार्मिक तथा बौद्ध स्थललाई विकास गरी पर्यटकको संख्या बढाउन ठूलो स्तरमा लगानी गर्ने योजना अघि आएको छ। भाजपा सांसद मनोज तिवारीले केन्द्रमार्फत बिहारमा पर्यटनका लागि करिब २५ हजार करोड रुपैयाँ खर्च गर्न लागिएको दाबी गरेका छन्। उनले गयाको प्रसिद्ध विष्णुपद मन्दिर र बोधगयास्थित महाबोधि मन्दिरका लागि ठूला करिडोर विकास भइरहेको बताएका छन्।

मनोज तिवारीले संसदीय समितिसँग बिहार भ्रमणका क्रममा यस्तो बताएका हुन्। बोधगया पुगेका सांसदले बिहारमा धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलको कमी नभएको उल्लेख गर्दै यी स्थललाई आधुनिक सुविधासँग जोडेर देश तथा विदेशका पर्यटकका लागि व्यवस्थित रूपमा विकास गर्नुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार पर्यटन क्षेत्रमा प्रस्तावित ठूलो लगानीले बिहारको स्वरूप परिवर्तन गर्न सक्ने र राज्यलाई प्रमुख पर्यटन हबका रूपमा विकास गर्न सकिनेछ।

गया र बोधगया यो योजनाको केन्द्रमा देखिएका छन्। गयास्थित विष्णुपद मन्दिर हिन्दू धर्मका प्रमुख तीर्थस्थलमध्ये एक हो भने बोधगयास्थित महाबोधि मन्दिर बौद्ध धर्मका सबैभन्दा महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलमध्ये एक हो। प्रत्येक वर्ष देश तथा विदेशबाट ठूलो संख्यामा श्रद्धालु तथा पर्यटक यहाँ पुग्छन्। यी दुवै स्थानमा पूर्वाधार सुविधा सुधार हुँदा पर्यटन गतिविधिलाई थप गति मिल्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विष्णुपद मन्दिरका लागि करिडोर विकास गर्ने कुरा बताइएको छ। यसको उद्देश्य श्रद्धालुको आवागमन, दर्शन व्यवस्था, आसपासको क्षेत्रको विकास तथा पर्यटकलाई थप सुविधा उपलब्ध गराउनु रहेको हुन सक्ने बताइएको छ। करिडोर निर्माणपछि मन्दिर क्षेत्रमा आउने मानिसका लागि सुविधा बढ्नुका साथै आसपासका बजार तथा स्थानीय व्यवसायलाई पनि लाभ पुग्न सक्नेछ।

बोधगयास्थित महाबोधि मन्दिरका लागि पनि करिडोर विकास गर्ने योजना बताइएको छ। बोधगया यसअघि नै अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन नक्सामा महत्वपूर्ण स्थानमा रहेको छ। विश्वका विभिन्न देशबाट बौद्ध धर्मावलम्बी यहाँ पुग्छन्। यहाँ यातायात, बसोबास, पर्यटन सूचना, सरसफाइ, सुरक्षा तथा स्थानीय कनेक्टिभिटीजस्ता सुविधामा सुधार भए विदेशी पर्यटकका लागि बिहार भ्रमण थप सहज हुन सक्नेछ।

बिहारको पर्यटन सम्भावना गया र बोधगयामा मात्र सीमित छैन। नालन्दा, राजगीर, वैशाली, पावापुरी, पटना साहिब, वाल्मीकिनगर, रोहतास, कैमूरलगायत धेरै क्षेत्रमा धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना रहेको छ। हालै नालन्दा क्षेत्रमा पर्यटन करिडोर विकास गर्ने विषयमा पनि चर्चा भएको छ। संसदीय समितिको बिहार भ्रमणका क्रममा नालन्दा विश्वविद्यालयमा पर्यटन करिडोर विकासबारे छलफल भएको जानकारी सार्वजनिक भएको थियो।

नालन्दाको ऐतिहासिक पहिचान बिहारका प्रमुख पर्यटन अवसरमध्ये एक हो। प्राचीन नालन्दा विश्वविद्यालय विश्वभर भारतको ज्ञान परम्पराको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ। यहाँ स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकको संख्या बढाउन राम्रो कनेक्टिभिटी, पर्यटन सुविधा तथा आसपासका स्थललाई एकसाथ विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। नालन्दा, राजगीर र बोधगयालाई व्यापक पर्यटन सर्किटका रूपमा विकास गरिए पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउन सकिनेछ।

राजगीर पनि सम्भावित पर्यटन सञ्जालको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्न सक्छ। यहाँ धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक पर्यटनका विभिन्न केन्द्र छन्। पहाड, तातोपानीका कुण्ड, प्राचीन स्थल तथा धार्मिक महत्वका स्थानले पर्यटकलाई आकर्षित गर्छन्। यस्ता स्थललाई राम्रो सडक, पार्किङ, होटल, सार्वजनिक सुविधा तथा पर्यटन सूचना केन्द्रसँग जोड्दा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई लाभ पुग्न सक्छ।

बिहारको पर्यटन विकासको प्रभाव ठूला सहर वा प्रसिद्ध मन्दिरमा मात्र सीमित रहने छैन। पर्यटन बढे होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, टुर गाइड, हस्तकला, स्थानीय उत्पादन, पसल तथा साना व्यवसायले पनि लाभ लिन सक्छन्। ठूलो संख्यामा पर्यटक आए नयाँ रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन सक्नेछन् र स्थानीय बासिन्दाको आय बढ्न सक्नेछ।

विशेषगरी ग्रामीण तथा साना सहरका युवाका लागि पर्यटन रोजगारीको ठूलो क्षेत्र बन्न सक्छ। पर्यटकका लागि सवारी सेवा, गाइड, होटल तथा होमस्टे, स्थानीय भोजन, हस्तकला र अन्य सेवाको माग बढ्न सक्छ। यसबाट मानिसले आफ्नै क्षेत्रमा रोजगारी तथा स्वरोजगारीका अवसर प्राप्त गर्न सक्नेछन्।

पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि धार्मिक स्थलको सौन्दर्यीकरण मात्र पर्याप्त हुने छैन। पर्यटकलाई ती स्थलसम्म पुग्न राम्रो यातायात व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। रेलवे स्टेसन तथा विमानस्थलबाट पर्यटन स्थलसम्म सडक कनेक्टिभिटी, सार्वजनिक यातायात, पार्किङ तथा साइनेजजस्ता सुविधा सुदृढ गर्नुपर्नेछ। साथै पर्यटकको सुरक्षा तथा आकस्मिक चिकित्सा व्यवस्था पनि बलियो बनाउनुपर्नेछ।

बिहारमा पर्यटनका लागि हवाई कनेक्टिभिटी विस्तारमा पनि निरन्तर जोड दिइँदै आएको छ। पटना, गया तथा अन्य विमानस्थलमार्फत देशका प्रमुख सहरसँग सम्पर्क सुधार हुँदा विदेशी तथा अन्य राज्यबाट आउने पर्यटकलाई लाभ पुग्नेछ। बोधगयाजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक स्थलका लागि हवाई कनेक्टिभिटी विशेष रूपमा महत्वपूर्ण छ।

पर्यटन विकाससँगै सम्पदा स्थलको मौलिक पहिचान संरक्षण गर्नु पनि चुनौती हुनेछ। ऐतिहासिक मन्दिर, प्राचीन अवशेष तथा धार्मिक स्थलमा आधुनिक सुविधा थप्दा तिनको सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक महत्वलाई ध्यान दिनुपर्नेछ। विकास गर्दा पर्यटकको सुविधा बढ्ने तर ऐतिहासिक सम्पदामा असर नपर्ने व्यवस्था गर्नुपर्नेछ।

बिहारमा धार्मिक पर्यटन, बौद्ध पर्यटन, ऐतिहासिक पर्यटन, इको-टुरिज्म तथा आध्यात्मिक पर्यटनलाई एकसाथ विकास गर्ने सम्भावना रहेको छ। गया र बोधगया आउने पर्यटकलाई नालन्दा, राजगीर तथा अन्य आसपासका स्थलसँग जोड्ने व्यवस्था गर्न सकिनेछ।

यसबाट बिहार आउने पर्यटकको बसाइ अवधि बढ्न सक्छ। अहिले धेरै पर्यटक कुनै एक प्रमुख स्थलमा पुगेर फर्किने गर्छन्। विभिन्न पर्यटन स्थललाई सर्किटका रूपमा विकास गरिए एउटै यात्रामा धेरै स्थान भ्रमण गर्ने अवसर मिल्नेछ। यसबाट होटल, यातायात तथा स्थानीय बजारमा खर्च बढ्न सक्छ।

मनोज तिवारीका अनुसार बिहार तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ र विकासका काम निरन्तर अघि बढ्नुपर्छ। उनले संसदीय समितिको भ्रमणका क्रममा विभिन्न राज्यबाट आएका सांसदले पनि बिहारमा भइरहेको परिवर्तन अनुभव गरेको बताएका छन्। उनका अनुसार बिहारलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गरी अघि बढाउनु सबैको लक्ष्य हुनुपर्छ।

यस योजनाको अर्को पक्ष पर्यटनलाई केवल भ्रमण गतिविधिका रूपमा नभई आर्थिक विकासको इन्जिनका रूपमा हेर्नु हो। २५ हजार करोड रुपैयाँको प्रस्तावित लगानी विभिन्न पर्यटन परियोजना, कनेक्टिभिटी तथा पूर्वाधार सुविधामा लगानी गरिए निर्माणदेखि सञ्चालनसम्म विभिन्न तहमा रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ।

पर्यटन बढ्दा राज्यको राजस्व पनि बढ्न सक्छ। होटल, यातायात, मनोरञ्जन, स्थानीय बजार तथा अन्य सेवामा कारोबार बढ्दा सरकारलाई विभिन्न माध्यमबाट आर्थिक लाभ हुन सक्छ। साथै स्थानीय उत्पादन तथा बिहारको परम्परागत कला-संस्कृतिका लागि नयाँ बजार उपलब्ध हुन सक्छ।

बोधगया आउने विदेशी पर्यटकलाई ध्यानमा राख्दै बहुभाषिक पर्यटन सुविधा, डिजिटल गाइड, सूचना केन्द्र तथा राम्रो साइनबोर्ड विकास गर्नु उपयोगी हुन सक्छ। त्यसैगरी गया आउने धार्मिक पर्यटकका लागि स्थानीय आवश्यकताअनुसार सुविधा विकास गर्नुपर्नेछ।

नालन्दा तथा राजगीरजस्ता क्षेत्रमा पर्यटन सर्किट तयार गरिए इतिहास तथा शिक्षासँग सम्बन्धित पर्यटकलाई पनि आकर्षित गर्न सकिनेछ। विश्वविद्यालय, संग्रहालय, पुरातात्त्विक स्थल तथा सांस्कृतिक केन्द्रलाई पर्यटन सञ्जालसँग जोड्दा बिहारको प्राचीन ज्ञान परम्परालाई विश्वसामु थप व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिनेछ।

बिहारमा यसअघि पनि विभिन्न पर्यटन स्थललाई आधुनिक सुविधासहित विकास गर्न केन्द्र तथा राज्यस्तरबाट योजना बनाइएका छन्। उदाहरणका रूपमा केन्द्रको विशेष सहयोगअन्तर्गत सहरसास्थित मत्स्यगन्धा ताल तथा रोहतास-कैमूर सीमास्थित करमचट बाँधलाई पर्यटनका दृष्टिले विकास गर्ने योजना अघि आएको थियो। करमचट बाँधलाई इको तथा एडभेन्चर टुरिज्म हबका रूपमा विकास गर्ने योजना बताइएको थियो।

यसै सन्दर्भमा २५ हजार करोड रुपैयाँको ठूलो पर्यटन लगानीको घोषणालाई व्यापक पर्यटन विकाससँग जोडेर हेरिएको छ। यद्यपि मनोज तिवारीले उक्त लगानीबारे बताएका हुन्, तर पूरा परियोजनाअन्तर्गत कुन-कुन आयोजना, कुन समयसीमामा र कुन बजेटबाट सम्पन्न हुने भन्ने विस्तृत आधिकारिक परियोजनागत विवरण अहिलेसम्म सार्वजनिक भएको छैन। त्यसैले २५ हजार करोड रुपैयाँलाई हाल सांसदले बताएका प्रस्तावित पर्यटन लगानी योजनाका रूपमा हेर्नु उपयुक्त हुनेछ।

योजना प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भए बिहारको पर्यटन क्षेत्रमा परिवर्तन आउन सक्छ। गया-बोधगयादेखि नालन्दा-राजगीर तथा अन्य धार्मिक र प्राकृतिक स्थलसम्म राम्रो कनेक्टिभिटी तथा सुविधा विकास भए राज्यको पर्यटन अर्थतन्त्र बलियो हुन सक्छ।

यसबाट बिहारको ऐतिहासिक तथा धार्मिक पहिचानलाई देश तथा विदेशसामु नयाँ रूपमा प्रस्तुत गर्ने अवसर मिल्न सक्छ। २५ हजार करोड रुपैयाँको प्रस्तावित पर्यटन लगानी, विष्णुपद तथा महाबोधि मन्दिर करिडोर तथा नालन्दाजस्ता क्षेत्रमा पर्यटन करिडोरको चर्चाले आगामी दिनमा पर्यटन बिहारको विकास एजेन्डाको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्न सक्ने देखाउँछ।

योजना समयमै सम्पन्न भए र पर्यटकलाई सडक, रेल, हवाई सम्पर्क, होटल, सरसफाइ, सुरक्षा तथा स्थानीय सुविधाको राम्रो सञ्जाल उपलब्ध भए बिहारले धार्मिक यात्राको केन्द्रबाट देशका प्रमुख बहु-गन्तव्य पर्यटन हबका रूपमा आफ्नो पहिचान बलियो बनाउन सक्नेछ।