मोक्षदा एकादशी हिन्दू धर्मको एक अत्यन्तै पवित्र पर्व हो, जसलाई मोक्ष र पुण्य प्राप्तिसँग जोडिन्छ। यस दिन भगवान विष्णुको विशेष पूजा, व्रत, गीता पाठ र दान-पुण्यको महत्व बताइएको छ। साथै, केही कार्यहरूबाट टाढै रहनु पनि आवश्यक मानिएको छ।
मोक्षदा एकादशी: मार्गशीर्ष महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीमा पर्ने मोक्षदा एकादशी यस वर्ष सन् २०२५ डिसेम्बर १, सोमबारका दिन देशभर श्रद्धापूर्वक मनाइनेछ। यस दिन भक्तहरूले भगवान विष्णुको विशेष पूजा गर्छन् र व्रत बस्छन्। धार्मिक मान्यताअनुसार यो व्रत पापबाट मुक्ति दिलाउने र मोक्षको मार्ग प्रशस्त गर्ने मानिएको छ। यसै दिन गीता जयन्ती पनि मनाइने हुनाले यस पर्वको महत्व अझ बढ्छ।
मोक्षदा एकादशीको धार्मिक महत्व
शास्त्रहरूमा मोक्षदा एकादशीको महात्म्यको विस्तृत वर्णन पाइन्छ। यस्तो मानिन्छ कि यस दिन गरिएको व्रत र पूजनबाट व्यक्तिलाई सांसारिक बन्धनबाट मुक्ति मिल्छ र उसले मोक्षको मार्ग प्राप्त गर्छ। यही कारण हो कि यसलाई अन्य एकादशीहरूको तुलनामा अधिक फलदायी मानिएको छ।
एकादशी व्रतको मुख्य उद्देश्य इन्द्रियहरूमा संयम राख्नु, मनलाई शुद्ध गर्नु र भगवान विष्णुको भक्तिमा लीन हुनु हो। यो व्रतबाट आध्यात्मिक उन्नति मात्र होइन, मानसिक शान्ति र सकारात्मक ऊर्जा पनि प्राप्त हुन्छ।
यस दिन भगवान विष्णुको विशेष पूजा हुन्छ
मोक्षदा एकादशीका दिन भगवान विष्णुको पूजालाई विशेष महत्व दिइएको छ। भक्तहरू बिहान चाँडै उठेर स्नान गर्छन् र घरको मन्दिर सफा-सुग्घर गरी पूजाको तयारी गर्छन्। भगवान विष्णुलाई पहेँलो फूल, तुलसीको दल, धूप-दीप र नैवेद्य अर्पण गरिन्छ।
पूजाको समयमा ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मन्त्रको जाप गर्नु अत्यन्तै पुण्यकारी मानिन्छ। यो मन्त्रले मनलाई शुद्ध गर्छ र भक्तलाई भगवानसँग जोड्छ।
गीता जयन्तीको पनि संयोग
मोक्षदा एकादशीको एउटा विशेष महत्व यो पनि छ कि यसै दिन गीता जयन्ती पनि मनाइन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यसै तिथिमा भगवान श्रीकृष्णले कुरुक्षेत्रको मैदानमा अर्जुनलाई श्रीमद्भगवद्गीताको उपदेश दिनुभएको थियो।
यस कारण मोक्षदा एकादशीका दिन गीताको पाठ गर्नु र त्यसका सन्देशहरूलाई जीवनमा उतार्नु अत्यन्त शुभ मानिएको छ। व्रत कथाका साथ-साथै यदि गीताको पाठ पनि गरियो भने यसको पुण्यफल धेरै गुणा बढ्छ।
मोक्षदा एकादशीमा के गर्ने
- व्रत र संयमको पालना गर्नुहोस्: जुन जातकहरूले मोक्षदा एकादशीको व्रत बस्छन्, उनीहरूले दिनभरि संयम कायम राख्नुपर्छ। मान्यता छ कि यस दिन दिउँसो सुत्नबाट बच्नुपर्छ र रात्रि जागरण गर्नु शुभ हुन्छ। जागरणको समयमा भजन-कीर्तन, विष्णु सहस्रनाम वा गीता पाठ गर्न सकिन्छ।
- विधि-विधानपूर्वक पूजा गर्नुहोस्: पहेँलो फूल, तुलसीको दल, धूप-दीप र नैवेद्यले भगवान विष्णुको पूजा गर्नुहोस्। पूजा गर्दा मनमा श्रद्धा र भाव कायम राख्नु अत्यन्त आवश्यक छ। बाह्य विधि मात्र होइन, मनको पवित्रता पनि उत्तिकै जरुरी हुन्छ।
- मन्त्र जाप गर्नुहोस्: ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मन्त्रको जाप गर्नाले व्रतको फल बढ्छ। दिनभरि यस मन्त्रको मानसिक वा वाचिक रूपमा जाप गर्नु अत्यन्त शुभ मानिएको छ।
- गीताको पाठ अवश्य गर्नुहोस्: यस दिन गीता जयन्ती पनि मनाइने हुनाले, श्रीमद्भगवद्गीताको पाठ गर्नु वा त्यसका श्लोकहरूको अध्ययन गर्नु विशेष पुण्य प्रदान गर्छ।
- दान-पुण्य गर्नुहोस्: मोक्षदा एकादशीमा दानको विशेष महत्व छ। यस दिन गरिब र खाँचोमा परेकाहरूलाई अन्न, वस्त्र, फल, तिल वा दक्षिणा दान गर्नु अत्यन्त शुभ मानिन्छ। मान्यता छ कि व्रतको पूर्णता दानबिना अधुरो रहन्छ।
मोक्षदा एकादशीमा कुन कामबाट बच्ने
- अन्नको सेवन नगर्नुहोस्: मोक्षदा एकादशीको व्रतलाई धेरै कठोर मानिएको छ। त्यसैले यस दिन अन्नको सेवन पूर्ण रूपमा वर्जित हुन्छ। विशेष गरी चामल, गहुँ, लसुन र प्याजबाट बनेका चीजहरूबाट टाढै रहनुपर्छ। व्रतमा केवल फलाहार, दूध वा जलको सेवन गरिन्छ। केही मानिसहरू निर्जला व्रत पनि बस्छन्।
- कटु वचन र विवादबाट बच्नुहोस्: व्रत भोजनको त्यागमा मात्र सीमित हुँदैन, बरु मन र वाणीको शुद्धता पनि उत्तिकै जरुरी हुन्छ। यस दिन कसैप्रति कटु वचन बोल्नु, झगडा गर्नु वा कसैको अपमान गर्नुले व्रतको प्रभाव कम गर्न सक्छ। दिनभरि शान्त र संयमित रहन प्रयास गर्नुहोस्।
- तामसी गतिविधिहरूबाट टाढै रहनुहोस्: जुवा, रक्सी, नशा, अश्लील मनोरञ्जन र हिंसात्मक गतिविधिहरूबाट यस दिन पूर्ण रूपमा बच्नुपर्छ। यस्ता कार्यहरूले व्रतको पवित्रतालाई नष्ट गर्छन् र नकारात्मक कर्महरू बढाउँछन्।
- कपाल र नङ नकाट्नुहोस्: धार्मिक मान्यताअनुसार एकादशीका दिन कपाल वा नङ काट्नु शुभ मानिँदैन। साथै, महिलाहरूले यस दिन कपाल धुनबाट पनि बच्नुपर्छ। यी सबै कार्यहरू एक दिन पहिले नै गर्नु राम्रो मानिन्छ।
व्रतको आध्यात्मिक र मानसिक लाभ
मोक्षदा एकादशीको व्रत केवल धार्मिक परम्परा मात्र होइन, बरु एक प्रकारको आध्यात्मिक साधना पनि हो। यो व्रतबाट व्यक्तिलाई आत्मसंयम, धैर्य र मानसिक शान्तिको अनुभूति हुन्छ। दिनभरिको उपवास र साधनाले मन एकाग्र हुन्छ र नकारात्मक विचारहरूबाट दूरी बन्छ।
आधुनिक जीवनको भागदौडमा यो व्रत आत्मचिन्तन र आत्मशुद्धिको एक सुन्दर अवसर बन्छ।
किन भनिन्छ ‘मोक्षदा’
यस एकादशीको नामले नै यसको महत्वलाई दर्शाउँछ। ‘मोक्षदा’ को अर्थ हो मोक्ष प्रदान गर्ने। मान्यता छ कि यो व्रतबाट व्यक्तिलाई सांसारिक सुख मात्र होइन, जन्म-मरणको बन्धनबाट पनि मुक्ति मिल्न सक्छ। यही कारण हो कि सन्त-महात्मा र गृहस्थ, दुवैका लागि यो व्रत अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिएको छ।
श्रद्धा र नियम दुवै जरुरी
धार्मिक जानकारहरूको मान्ने हो भने, मोक्षदा एकादशीको वास्तविक फल तब मात्र मिल्छ जब यसलाई श्रद्धा र नियम दुवैका साथ गरिन्छ। केवल व्रत बस्नु नै पर्याप्त हुँदैन, बरु आचरण र विचार दुवैको शुद्धता पनि जरुरी हुन्छ।
सानो लापरवाही जस्तै नियमहरूको बेवास्ता, असंयमित वाणी वा तामसी आचरणले व्रतको पुण्यलाई कम गर्न सक्छ।
