घरेलु एलपीजी सिलिन्डरको मूल्यमा ₹29 वृद्धि गरिएको छ, जससँगै दिल्लीमा 14.2 किलोग्रामको घरेलु एलपीजी सिलिन्डरको मूल्य ₹913 बाट बढेर ₹942 पुगेको छ। सरकारी तेल विपणन कम्पनीहरूले घोषणा गरेपछि संशोधित मूल्य मध्यरातदेखि देशभर लागू भएको छ।
पछिल्लो तीन महिनाभित्र घरेलु एलपीजीको मूल्यमा गरिएको यो दोस्रो वृद्धि हो। यसअघि मार्च 7 मा सिलिन्डरको मूल्यमा करिब ₹60 वृद्धि गरिएको थियो। यससँगै तीन महिनाको अवधिमा घरेलु एलपीजी सिलिन्डरको मूल्य कुल करिब ₹89 ले बढेको छ।
तेल कम्पनीहरूका अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा बढ्दो लागत तथा आयात खर्चमा आएको परिवर्तनका कारण यो मूल्यवृद्धि गरिएको हो। विश्व बजारमा एलपीजीको मूल्यमा उतारचढाव, कच्चा तेलको मूल्यवृद्धि तथा अमेरिकी डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदा भारतको कुल इन्धन लागत प्रभावित भएको छ।
स्रोतहरूका अनुसार सरकारी तेल विपणन कम्पनीहरूलाई प्रत्येक घरेलु एलपीजी सिलिन्डरमा करिब ₹703 नोक्सानी भइरहेको थियो। उक्त अन्तर कम गर्न आंशिक मूल्यवृद्धि गरिएको हो। तथापि, कम्पनीहरूले यो वृद्धि अझै पनि सम्पूर्ण लागतको क्षतिपूर्ति गर्न पर्याप्त नभएको बताएका छन्। त्यसैले भविष्यमा थप मूल्य समायोजन हुन सक्ने सम्भावनालाई अस्वीकार गरिएको छैन।
घरेलु एलपीजीको मूल्यवृद्धिले मासिक घरायसी बजेटमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ, किनकि विशेषगरी शहरी तथा अर्धशहरी क्षेत्रमा ठूलो जनसंख्या खाना पकाउन एलपीजीमा निर्भर छ।
विज्ञहरूका अनुसार खाद्य मुद्रास्फीति पहिले नै उच्च स्तरमा रहेको अवस्थामा एलपीजीको मूल्यवृद्धिले घरायसी खर्चमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। खाना पकाउने ग्यास महँगो हुँदा साना व्यवसाय, ढाबा तथा सडक खाद्य विक्रेताहरूमा पनि अप्रत्यक्ष प्रभाव पर्न सक्छ, जसका कारण उनीहरूले आफ्ना उत्पादनको मूल्य समायोजन गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
एलपीजी मूल्यवृद्धिभन्दा अघि पेट्रोल, डिजेल तथा सीएनजीको मूल्यमा पनि वृद्धि भएको थियो। हालका साताहरूमा पेट्रोल र डिजेलको मूल्य संयुक्त रूपमा करिब ₹7.50 प्रति लिटरले बढेको छ भने सीएनजीको मूल्य करिब ₹6 प्रति किलोग्रामले वृद्धि भएको छ।
तेल कम्पनीहरूका अनुसार पेट्रोलमा प्रति लिटर करिब ₹11 तथा डिजेलमा प्रति लिटर करिब ₹33.6 नोक्सानी भइरहेको छ। कम्पनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यवृद्धिको सम्पूर्ण भार उपभोक्तामाथि नथोपारिएको र त्यसको केही हिस्सा तेल विपणन कम्पनीहरूले आफैं वहन गरिरहेको बताएका छन्।
भारतमा एलपीजीको मूल्य निर्धारण विभिन्न आर्थिक तथा नीतिगत कारकहरूमा आधारित हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय एलपीजी मूल्य प्रमुख आधार हो, किनकि भारतले आफ्नो आवश्यकताको ठूलो हिस्सा आयातमार्फत पूरा गर्छ। साथै, अमेरिकी डलर र भारतीय रुपैयाँबीचको विनिमय दरले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, किनभने अन्तर्राष्ट्रिय खरिद अमेरिकी डलरमा गरिन्छ।
अन्तिम उपभोक्ता मूल्यमा आयात, ढुवानी, भण्डारण, बोटलिङ तथा वितरणसँग सम्बन्धित लागतहरू पनि समावेश हुन्छन्। तेल विपणन कम्पनीहरूले यी सबै लागत र बजार अवस्थाको विश्लेषण गरेर समय-समयमा वा आवश्यकता अनुसार मूल्य समायोजन गर्छन्।
सरकारको कर नीति तथा अनुदान व्यवस्थाले पनि अन्तिम मूल्यलाई प्रभाव पार्छ। यद्यपि, पछिल्ला केही वर्षहरूमा अनुदान प्रणालीमा गरिएका परिवर्तनका कारण अधिकांश उपभोक्ताले बजार मूल्य नजिकको दरमा एलपीजी खरिद गर्नुपरेको छ।
भूराजनीतिक तनाव, आपूर्ति शृंखलामा अवरोध तथा कच्चा तेलको मागमा उतारचढावका कारण विश्व ऊर्जा बजार केही समयदेखि अस्थिर रहँदै आएको छ। भारतजस्ता आयात-निर्भर देशहरूमा घरेलु इन्धन मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारको अवस्थासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित हुन्छ।
विज्ञहरूका अनुसार विश्व ऊर्जा बजार स्थिर नभएसम्म घरेलु इन्धन मूल्यमा उतारचढाव जारी रहन सक्छ। अमेरिकी डलर बलियो हुँदा आयात लागत पनि बढेको छ, जसको प्रत्यक्ष प्रभाव उपभोक्ता मूल्यमा देखिएको छ।
लगातार बढिरहेको एलपीजी मूल्यले मध्यम तथा न्यून आय भएका परिवारहरूका लागि दीर्घकालीन आर्थिक चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ। यसले परिवारहरूलाई मासिक खर्चका अन्य क्षेत्रहरूमा कटौती गर्न बाध्य बनाउन सक्छ।
ग्रामीण क्षेत्रमा, जहाँ एलपीजीको प्रयोग क्रमशः बढ्दै गएको छ, त्यहाँ पनि यो मूल्यवृद्धिले यसको प्रयोग र अपनाउने दरलाई प्रभावित गर्न सक्छ। स्वच्छ इन्धन प्रवर्द्धन गर्ने सरकारी योजनाहरूका लागि पनि यो अवस्था चुनौतीपूर्ण मानिएको छ।
आर्थिक विज्ञहरूका अनुसार आगामी महिनाहरूमा एलपीजीको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारको प्रवृत्तिमा निर्भर रहनेछ। यदि कच्चा तेल र ग्यासको मूल्य स्थिर रह्यो भने घरेलु मूल्यमा पनि सन्तुलन देखिन सक्छ। तर विश्व बजारमा अस्थिरता जारी रहेमा उपभोक्ताले थप मूल्यवृद्धिको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
उपभोक्तामाथिको भार र तेल कम्पनीहरूको नोक्सानीबीच सन्तुलन कायम राख्न सरकार र तेल विपणन कम्पनीहरूले प्रयास जारी राखेका छन्।
