भारतले आफ्नो रक्षा क्षमतालाई सुदृढ बनाउने दिशामा महत्त्वपूर्ण कदम चाल्दै लामो दूरीको बैलिस्टिक मिसाइल रक्षा (Ballistic Missile Defence-BMD) प्रणाली तथा नयाँ समुद्री रक्षा प्रविधिहरूको सफल परीक्षण गरेको छ। भारतको रक्षा अनुसन्धान तथा विकास संगठन (DRDO) ले १० र ११ जुन २०२६ मा सञ्चालन गरेका लगातार तीन सफल परीक्षणहरूले देशको बहु-स्तरीय मिसाइल रक्षा प्रणालीको प्रभावकारिता प्रदर्शन गरेका छन्। यी परीक्षणपश्चात् भारत उन्नत बैलिस्टिक मिसाइल खतरासँग सामना गर्न सक्ने क्षमता विकास गरेका सीमित देशहरूको समूहमा समावेश भएको छ।
DRDO का अनुसार परीक्षणका क्रममा बहु-स्तरीय बैलिस्टिक मिसाइल रक्षा प्रणालीले निर्धारित लक्ष्यहरूलाई सफलतापूर्वक ट्र्याक गरी इन्टरसेप्टर मिसाइलमार्फत हावामै नष्ट गरेको थियो। आधुनिक तथा विकसित हुँदै गएका मिसाइल चुनौतीहरूको सामना गर्न यो प्रणाली अत्याधुनिक स्वदेशी प्रविधिको प्रयोग गरेर विकसित गरिएको हो।
बहु-स्तरीय मिसाइल रक्षा प्रणालीको सफल प्रदर्शन
हालैका परीक्षणहरूको मुख्य उद्देश्य भारतको बहु-स्तरीय रक्षा क्षमताको प्रदर्शन गर्नु थियो। यस प्रणालीमा अत्याधुनिक राडार, कमाण्ड एन्ड कन्ट्रोल नेटवर्क तथा इन्टरसेप्टर मिसाइलहरू समावेश छन्, जसले शत्रुपक्षका बैलिस्टिक मिसाइलहरू पत्ता लगाई लक्ष्यसम्म पुग्नुअघि नै निष्क्रिय बनाउन सक्छन्। रक्षा विज्ञहरूका अनुसार यस्तो प्रणाली कुनै पनि देशको रणनीतिक सुरक्षाका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनभने यसले लामो दूरीका मिसाइलबाट उत्पन्न हुने जोखिम कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
भारतले यसअघि पनि बैलिस्टिक मिसाइल रक्षा कार्यक्रमका विभिन्न चरणहरूको सफल परीक्षण गरिसकेको भए पनि हालको उपलब्धिलाई यसको सञ्चालन क्षमता विकासतर्फको महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।
समुद्री सुरक्षा क्षमतामा नयाँ प्रगति
BMD परीक्षणसँगै DRDO ले नेभल एन्टि-शिप मिसाइल–मिडियम रेन्ज (NASM-MR) को पहिलो सफल उडान परीक्षण पनि सम्पन्न गरेको छ। यो मिसाइल भारतीय नौसेनाको समुद्री आक्रमण तथा रक्षा क्षमतालाई थप सुदृढ बनाउने दिशामा महत्त्वपूर्ण कदम मानिएको छ। विज्ञहरूका अनुसार आधुनिक समुद्री युद्धमा लामो दूरीसम्म सटीक प्रहार गर्न सक्ने एन्टि-शिप मिसाइलहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। NASM-MR को सफल परीक्षणले भारतको स्वदेशी रक्षा प्रविधिमा बढ्दो आत्मनिर्भरतालाई पनि प्रतिबिम्बित गरेको छ।
यी परीक्षणहरूको निगरानी DRDO तथा भारतीय सशस्त्र बलका वरिष्ठ अधिकारीहरूले गरेका थिए। DRDO का अध्यक्ष राजेश कुमार सिंहले परीक्षण प्रक्रियाको समीक्षा गर्दै परियोजनासँग सम्बन्धित वैज्ञानिक, इन्जिनियर तथा प्राविधिक टोलीहरूको समन्वय र प्रयासको प्रशंसा गरेका छन्। DRDO ले नयाँ रक्षा प्रणालीहरू भविष्यका सुरक्षा चुनौतीहरूलाई ध्यानमा राखेर विकास गरिएको जनाएको छ, जसले बदलिँदो विश्वव्यापी सुरक्षा वातावरणमा भारतको रणनीतिक तयारीलाई मजबुत राख्न सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
रक्षा मन्त्रीद्वारा बधाई
रक्षा मन्त्री राजनाथ सिंहले DRDO तथा परीक्षणमा संलग्न सबै टोलीलाई सफलताका लागि बधाई दिएका छन्। उनले बहु-स्तरीय बैलिस्टिक मिसाइल रक्षा प्रणाली तथा अन्य नयाँ रक्षा प्रविधिहरूको सफल प्रदर्शनले भारतको राष्ट्रिय सुरक्षा र रक्षा क्षेत्रमा प्राविधिक आत्मनिर्भरतालाई थप मजबुत बनाउने बताएका छन्। उनले आफ्नो सन्देशमा इन्टरसेप्टर मिसाइलहरूले निर्धारित लक्ष्यहरूलाई सफलतापूर्वक भेदी नष्ट गरेको तथा यी प्रणालीहरू आधुनिक मिसाइल खतराको सामना गर्न उन्नत प्रविधिका आधारमा डिजाइन गरिएको उल्लेख गरेका छन्।
रक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार उन्नत मिसाइल रक्षा प्रणाली तथा नयाँ समुद्री रक्षा प्रविधिहरूको सफल परीक्षणले भारतको रणनीतिक क्षमतालाई सुदृढ बनाउनुका साथै विश्वव्यापी रक्षा परिदृश्यमा यसको स्थानलाई पनि बलियो बनाएको छ। स्वदेशी अनुसन्धान तथा विकासमा बढ्दो लगानीका कारण भारतले आधुनिक रक्षा प्रविधिको क्षेत्रमा निरन्तर नयाँ उपलब्धिहरू हासिल गरिरहेको छ।
