आईआईआईटी राँचीका विद्यार्थीको मृत्युको छानबिनका लागि शिक्षा मन्त्रालयले गठन गर्‍यो तीन सदस्यीय समिति

झारखण्डको राजधानी राँचीस्थित भारतीय सूचना प्रविधि संस्थान (आईआईआईटी) का प्रथम वर्षका विद्यार्थी आदित्य कुमारको मृत्युको घटनाबारे छानबिन गर्न केन्द्रीय शिक्षा मन्त्रालयले तीन सदस्यीय समिति गठन गरेको छ। घटनापछि विद्यार्थीहरूले संस्थानको व्यवस्थापन, आधारभूत सुविधा, आकस्मिक चिकित्सा सेवा र प्रशासनिक जवाफदेहिताको माग गर्दै विरोध प्रदर्शन जारी राखेका छन्।

१५ दिनभित्र प्रतिवेदन बुझाउन समितिलाई निर्देशन

दिल्ली विश्वविद्यालयको साउथ क्याम्पसकी निर्देशक प्रा. रजनी अब्बीको अध्यक्षतामा गठित समितिमा दिल्लीस्थित मूलचन्द अस्पतालका वरिष्ठ मनोचिकित्सक डा. जितेन्द्र नागपाल र उच्च शिक्षा विभागका उपसचिव हीरा लाल पुनिया सदस्य छन्।

मन्त्रालयले समितिलाई १५ दिनभित्र प्रतिवेदन बुझाउन निर्देशन दिएको छ। समितिले विद्यार्थीको मृत्युको परिस्थितिबारे छानबिन गर्नुका साथै संस्थानमा विद्यार्थीको सुरक्षा, मानसिक स्वास्थ्य सहायता, गुनासो सुनुवाइ र समाधानका व्यवस्थाको समीक्षा गर्नेछ। यसका लागि सम्बन्धित कागजात र अभिलेख जाँच गर्नुका साथै विद्यार्थी, संस्थानका अधिकारी र अन्य सम्बन्धित पक्षसँग छलफल गर्न सक्नेछ।

निर्देशकलाई पदबाट हटाउन विद्यार्थीको माग

संस्थानमा मध्यसत्र परीक्षा सञ्चालन भइरहेका बेला विद्यार्थीको मृत्यु भएको थियो। घटनापछि विद्यार्थीहरूले व्यवस्थापनविरुद्ध प्रदर्शन सुरु गरेका हुन्। उनीहरूको प्रमुख माग संस्थानका निर्देशक प्रा. राजीव श्रीवास्तवलाई पदबाट हटाउनु रहेको छ।

विद्यार्थीहरूले राम्रो चिकित्सा सुविधा, एम्बुलेन्स, आकस्मिक सहायता तथा परिसरका अन्य समस्याको समाधान माग गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार गुनासाहरूमा समयमै ठोस कदम चालिनुपर्थ्यो। यद्यपि, विद्यार्थीको मृत्युका लागि कुनै व्यक्ति वा संस्थान जिम्मेवार रहेको निष्कर्ष छानबिनपछि मात्रै निकाल्न सकिनेछ।

मानसिक स्वास्थ्य र विद्यार्थी सुरक्षाको समीक्षा हुने

समितिले मृत्युको परिस्थितिको छानबिनसँगै संस्थानमा विद्यार्थीको हेरचाह र सुरक्षासम्बन्धी व्यवस्थाको पनि मूल्याङ्कन गर्नेछ। यसमा जुलाई २०२३ मा जारी उच्च शैक्षिक संस्थाका विद्यार्थीको भावनात्मक तथा मानसिक कल्याणसम्बन्धी दिशानिर्देश पालना भए नभएको जाँच समावेश छ।

समितिले परामर्श सेवा, मार्गदर्शन, गुनासो समाधान प्रणाली तथा मानसिक समस्यासँग जुधिरहेका विद्यार्थीलाई सहायता उपलब्ध गराउने व्यवस्थाको समीक्षा गर्नेछ। साथै, संस्थानमा आधारभूत सुविधा र विद्यार्थीलाई प्रदान गरिने संस्थागत सहयोगको अवस्थासमेत मूल्याङ्कन गरिनेछ।

छानबिनका क्रममा कुनै व्यवस्थामा कमी देखिए त्यसलाई सुधार गर्न सुझाव दिन सकिनेछ। मन्त्रालयले घटनाको छानबिनसँगै यस्ता घटना दोहोरिन नदिन आवश्यक सुधारका क्षेत्र पहिचान गर्ने उद्देश्य राखेको छ। छानबिन अवधिमा विद्यार्थीको पढाइ र हित प्रभावित नहोस् भन्नका लागि संस्थानको सञ्चालन सहज बनाउन अन्तरिम प्रशासनिक व्यवस्था गर्ने विषय पनि मन्त्रालयले उठाएको छ।

छात्रावास, क्यान्टिन र सुरक्षा व्यवस्थाबारे गुनासो

प्रदर्शनकारी विद्यार्थीहरूले छात्रावासको व्यवस्था, क्यान्टिनमा उपलब्ध खाना, सुरक्षा, सीसीटीभी क्यामेरा र निगरानी प्रणालीबारे गुनासो गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार प्रत्येक वर्ष शुल्क तथा अन्य शीर्षकमा ठूलो रकम खर्च गरे पनि आवश्यक सुविधाका लागि समस्या भोग्नुपरेको छ।

विद्यार्थीहरूले परिसरमा एम्बुलेन्स, अक्सिजन, विद्युत् र लिफ्टजस्ता सुविधाको उपलब्धता तथा समयमै सहायता प्राप्त गर्ने व्यवस्थाबारे पनि प्रश्न उठाएका छन्। उनीहरूको आरोपअनुसार आदित्यले समयमै आवश्यक चिकित्सा सहायता पाएको भए उनको ज्यान बच्न सक्ने सम्भावना थियो। यो प्रदर्शनकारीहरूको आरोप हो, जसको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन।

छानबिन समितिको अनुसन्धान र प्रहरीको जाँचबाट घटनाका बेला के परिस्थिति थियो, सहायता उपलब्ध गराउन के कदम चालिएका थिए र कुनै प्रक्रियागत त्रुटि भएको थियो वा थिएन भन्ने विषय स्पष्ट हुने अपेक्षा गरिएको छ।

छात्रावासमा कोठा बन्द अवस्थामा भेटिएको विवरण

बिहारको भागलपुर जिल्लाका निवासी आदित्य कुमार आईआईआईटी राँचीमा प्रथम वर्षमा अध्ययनरत थिए। प्राप्त विवरणअनुसार, अक्टोबर १० को राति छात्रावासमा उनको कोठा भित्रबाट बन्द अवस्थामा भेटिएको थियो। त्यसपछि अन्य विद्यार्थीहरूले संस्थानका अधिकारीलाई जानकारी दिएका थिए। घटना सार्वजनिक भएपछि प्रहरीलाई खबर गरिएको थियो र अनुसन्धान सुरु भएको थियो।

विद्यार्थीको मृत्युको परिस्थितिबारे विभिन्न पक्षबाट अनुसन्धान भइरहेको छ। प्रारम्भिक चरणमा मृत्युको कुनै एउटा कारणलाई अन्तिम रूपमा जिम्मेवार ठहर गरिएको छैन।

प्रहरीले घटनामा अप्राकृतिक मृत्युको मुद्दा दर्ता गरी अनुसन्धान अघि बढाएको छ। अनुसन्धानका क्रममा विद्यार्थीको कोठा र घटनास्थलसँग सम्बन्धित प्रमाण जाँच गर्नुका साथै सम्बन्धित व्यक्तिहरूको बयान लिइँदैछ। प्रारम्भिक विवरणमा परीक्षाको दबाब सम्भावित कारण हुन सक्ने आशङ्का उल्लेख गरिएको थियो। तर यसलाई मृत्युको अन्तिम कारण मानिएको छैन।

लगातार तेस्रो दिन पनि प्रदर्शन जारी

घटनापछि छात्रावास परिसरमा विद्यार्थीहरूको प्रदर्शन लगातार तेस्रो दिन पनि जारी रह्यो। विद्यार्थीहरू निर्देशकको राजीनामा र आफ्ना मागमा ठोस कारबाही हुनुपर्ने अडानमा छन्।

संस्थानको बोर्ड अफ गभर्नर्सका अध्यक्ष लेफ्टिनेन्ट जनरल (सेवानिवृत्त) ए.के. भट्ट, निर्देशक र अन्य अधिकारीहरूले प्रदर्शनकारी विद्यार्थीसँग वार्ता गर्ने प्रयास गरेका थिए। तर वार्तापछि पनि विद्यार्थीहरूको असन्तुष्टि पूर्ण रूपमा हटेन र उनीहरू आफ्ना मागमा कायम रहे। विद्यार्थीहरूले आश्वासन मात्रै नभई समस्याको समाधानका लागि स्पष्ट कदम चाल्नुपर्ने बताएका छन्।

विरोधका कारण परीक्षा प्रभावित

संस्थानमा अक्टोबर ८ देखि परीक्षा सुरु भएको थियो। तर आन्दोलनका कारण सोमबार परीक्षा सञ्चालन हुन सकेन। यसले अध्ययन र परीक्षा तालिकाको निरन्तरताबारे पनि चिन्ता उत्पन्न गरेको छ।

संस्थानले एकातिर विद्यार्थीको मृत्युबारे उठेका प्रश्नको निष्पक्ष समाधान गर्नुपर्नेछ भने अर्कोतिर शैक्षिक गतिविधि व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्नेछ। विद्यार्थीका गुनासालाई सम्बोधन गर्नु र छानबिन प्रक्रियालाई पारदर्शी राख्नु यस प्रक्रियाका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुनेछन्।

आईआईआईटी राँचीको स्थापना र शैक्षिक कार्यक्रम

आईआईआईटी राँचीको स्थापना सन् २०१६ मा केन्द्र सरकार, झारखण्ड सरकार र उद्योग क्षेत्रको सहभागितामा सार्वजनिक–निजी साझेदारी मोडेलअन्तर्गत भएको थियो। संस्थानमा कम्प्युटर विज्ञान तथा इन्जिनियरिङ, इलेक्ट्रोनिक्स तथा सञ्चार इन्जिनियरिङ, गणित तथा कम्प्युटिङलगायत विषयमा अध्ययन हुन्छ। डेटा साइन्स, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र इन्टरनेट अफ थिङ्सजस्ता प्राविधिक विशेषज्ञतासँग सम्बन्धित कार्यक्रम पनि संस्थानका शैक्षिक गतिविधिमा समावेश छन्।

छानबिन प्रतिवेदनपछि थप कारबाहीको दिशा तय हुने

उच्च शैक्षिक संस्थामा अध्ययनरत विद्यार्थीले पढाइ, परीक्षा, करियर र परिवारबाट टाढा बस्नुपर्नेजस्ता चुनौती सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। यस्तो अवस्थामा प्रशिक्षित परामर्शदाता, भरपर्दो मार्गदर्शन, प्रभावकारी गुनासो समाधान प्रणाली र आकस्मिक चिकित्सा सुविधा उपलब्ध गराउने विषय पनि समितिको समीक्षासँग सम्बन्धित छ।

हाल तीन सदस्यीय केन्द्रीय छानबिन समितिले १५ दिनभित्र प्रतिवेदन बुझाउनुपर्नेछ। अर्कोतर्फ, विद्यार्थीहरू निर्देशकको राजीनामा र आधारभूत सुविधामा सुधारको मागसहित प्रदर्शन गरिरहेका छन् भने प्रहरीले मृत्युको कारण र परिस्थितिबारे अनुसन्धान जारी राखेको छ। छानबिनका निष्कर्षले संस्थानको व्यवस्थामा रहेका सम्भावित कमी र आवश्यक सुधारका कदम पहिचान गर्न भूमिका खेल्नेछन्। अन्तिम निष्कर्ष नआएसम्म आरोप र आशङ्कालाई अनुसन्धानबाट पुष्टि भएका तथ्यभन्दा अलग राख्नुपर्नेछ।