भारत सरकारले देशको आर्थिक गतिविधिको मूल्याङ्कनलाई थप व्यापक र सटीक बनाउने उद्देश्यले मासिक सेवा उत्पादन सूचकांक (Index of Service Production-ISP) सार्वजनिक गर्ने तयारी गरेको छ। तथ्यांक तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन मन्त्रालय (MoSPI) ले जुलाई १४ मा पहिलो पटक मासिक ISP जारी गर्नेछ। यो सूचकांक औद्योगिक उत्पादन सूचकांक (Index of Industrial Production-IIP) को ढाँचामा तयार गरिएको हो र यसको उद्देश्य सेवा क्षेत्रको प्रदर्शनलाई नियमित रूपमा मापन गर्नु हो।
भारतको अर्थतन्त्रमा सेवा क्षेत्रको हिस्सा ५० प्रतिशतभन्दा बढी छ र यो सकल घरेलु उत्पादन (GDP) मा सबैभन्दा ठूलो योगदानकर्ता हो। पछिल्ला वर्षहरूमा सूचना प्रविधि, वित्तीय सेवा, यातायात, सञ्चार तथा अन्य सेवा गतिविधिको विस्तारले यस क्षेत्रलाई भारतीय अर्थतन्त्रको प्रमुख विकास शक्ति बनाएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार आगामी केही वर्षमा भारतको सेवा निर्यातले वस्तु निर्यातलाई पनि उछिन्न सक्छ।
सेवा उत्पादन सूचकांक मासिक आर्थिक सूचक हुनेछ, जसले विभिन्न सेवा क्षेत्रका गतिविधि र उत्पादन स्तर मापन गर्नेछ। IIP ले उत्पादन, खानी तथा विद्युत् क्षेत्रको प्रदर्शन संकेत गरेजस्तै ISP ले सेवा क्षेत्रमा भइरहेका परिवर्तनको समयबद्ध मूल्याङ्कन उपलब्ध गराउनेछ। यो सूचकांकले सरकार, नीति निर्माताहरू, लगानीकर्ता, उद्योग क्षेत्र र अनुसन्धान संस्थानलाई सेवा क्षेत्रको वास्तविक अवस्था बुझ्न सहयोग गर्नेछ। यसबाट आर्थिक वृद्धिको दिशा र गतिबारे थप सटीक अनुमान गर्न सकिनेछ।
तथ्यांक विभागका अनुसार सेवा उत्पादन सूचकांक तयार गर्न हवाई यातायात, भारतीय रेलसँग सम्बन्धित सेवा, अन्य यातायात सेवा, बैंकिङ तथा बीमा क्षेत्र, थोक तथा खुद्रा व्यापारका GST आधारित तथ्यांक, सञ्चार सेवा, घरजग्गा गतिविधि, सूचना प्रविधि तथा कम्प्युटर आधारित सेवा, व्यावसायिक तथा प्राविधिक सेवा, अनुसन्धान तथा विकास (R&D), मनोरञ्जन तथा सांस्कृतिक सेवासहितका प्रमुख सेवा क्षेत्रका तथ्यांक प्रयोग गरिनेछ।
सरकारले भविष्यमा स्वास्थ्य तथा शिक्षा क्षेत्रसँग सम्बन्धित सेवाहरूलाई पनि सूचकांकमा समावेश गर्ने संकेत दिएको छ, जसले सेवा क्षेत्रको दायरा थप व्यापक बनाउनेछ।
प्रारम्भिक चरणमा सार्वजनिक प्रशासन तथा रक्षा सेवा, बैंकिङ तथा बीमाबाहेकका अन्य वित्तीय सेवा, सामाजिक तथा व्यक्तिगत सेवा, जुवा तथा सट्टेबाजीसम्बन्धी गतिविधि र अनौपचारिक सेवा क्षेत्रलाई ISP को दायराबाहिर राखिएको छ। सरकारले विश्वसनीय र नियमित तथ्यांक उपलब्ध गराउने संगठित सेवा क्षेत्रलाई मात्र हाल सूचकांकमा समावेश गरिएको जनाएको छ।
ISP तयार गर्दा परिमाण (Volume) र मूल्य (Value) दुवै आधार प्रयोग गरिनेछ। रेलवे तथा हवाई यातायात सेवाका लागि यात्री-किलोमिटर वा माल ढुवानीजस्ता परिमाणमा आधारित सूचक प्रयोग गरिनेछ। बैंकिङ, बीमा, सूचना प्रविधि, घरजग्गा तथा अन्य व्यावसायिक सेवाका लागि सेवा उपलब्ध गराएबापत प्राप्त राजस्व वा मूल्यमा आधारित तथ्यांकलाई आधार बनाइनेछ।
यो मिश्रित पद्धतिले सेवा क्षेत्रको वास्तविक आर्थिक गतिविधिलाई थप सटीक रूपमा प्रतिबिम्बित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। भारतीय अर्थतन्त्रमा सेवा क्षेत्रको निरन्तर बढ्दो योगदानका कारण यसको नियमित निगरानी आवश्यक भएको छ। हालसम्म औद्योगिक उत्पादनका लागि IIP उपलब्ध थियो, तर सेवा क्षेत्रका लागि समान आवृत्तिको कुनै आधिकारिक मासिक सूचकांक उपलब्ध थिएन।
ISP लागू भएपछि सरकारले आर्थिक गतिविधिमा हुने परिवर्तनको समयमै मूल्याङ्कन गर्न, वृद्धि दरका प्रवृत्ति बुझ्न र आवश्यक नीतिगत हस्तक्षेप गर्न सहयोग पाउनेछ। यसका अतिरिक्त राष्ट्रिय आय अनुमान, आर्थिक अनुसन्धान, बजेट योजना तथा विभिन्न मन्त्रालयद्वारा हुने नीति निर्माण प्रक्रिया थप तथ्यांकमा आधारित र प्रभावकारी बन्नेछ।
