सोमबार भारतीय रुपैया अमेरिकी डलरको तुलनामा नयाँ न्यूनतम स्तरमा पुगेको छ। विश्व बजारमा बढ्दो अनिश्चितता, कच्चा तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि र लगानीकर्ताहरू सुरक्षित लगानी विकल्पतर्फ सर्ने प्रवृत्तिका कारण रुपैयामाथि दबाब बढेको देखिएको छ। कारोबारका क्रममा रुपैया डलरको तुलनामा करिब 0.6 प्रतिशतले घटेर 92.3350 सम्म पुगेको छ। यसअघि गत साता यो 92.3025 को स्तरमा पुगेको थियो, जसलाई त्यतिबेलासम्मको न्यूनतम स्तर मानिएको थियो। तर सोमबारको गिरावटले उक्त स्तरलाई पनि पार गरेको छ।
विश्वस्तरमा बढ्दो भू–राजनीतिक तनावले बजारमा चिन्ता बढाएको छ। हालै संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध सैन्य कारबाही सुरु गरेपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अस्थिरता बढेको छ। लगानीकर्ताहरू जोखिमपूर्ण बजारबाट लगानी निकालेर सुरक्षित मानिने डलरतर्फ सर्ने देखिएको छ। यसका कारण उदीयमान अर्थतन्त्रका मुद्राहरूमा दबाब बढेको छ र भारतीय रुपैया पनि त्यसबाट प्रभावित भएको छ।
कच्चा तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि
रुपैयामाथि दबाब बढ्नुको एउटा प्रमुख कारण कच्चा तेलको मूल्यमा आएको तीव्र वृद्धि पनि हो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हालका दिनहरूमा Brent Crude Oil को मूल्यमा उल्लेखनीय उछाल देखिएको छ। प्रतिवेदन अनुसार Brent Crude को मूल्य करिब 26.4 प्रतिशतले बढेर प्रति ब्यारेल 117.16 अमेरिकी डलरसम्म पुगेको छ। एशियाली बजारमा प्रारम्भिक कारोबारका क्रममा यसको मूल्य करिब प्रति ब्यारेल 116.4 अमेरिकी डलरको आसपास कायम रहेको छ।
तेलको मूल्यमा भएको यो वृद्धि विश्व बजारका लागि चिन्ताको विषय बनेको छ, विशेषगरी ती देशहरूका लागि जसको अर्थतन्त्र आयातित ऊर्जामा ठूलो मात्रामा निर्भर छ। भारत पनि ती देशहरूमध्ये एक हो जहाँ ऊर्जाको ठूलो हिस्सा आयातमार्फत आपूर्ति गरिन्छ। यस्तो अवस्थामा तेलको मूल्य वृद्धि देशको अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ।
भारतका लागि तेलको मूल्यको महत्व
भारत विश्वको तेस्रो ठूलो कच्चा तेल आयात गर्ने देश हो। देशले आफ्नो ऊर्जा आवश्यकताको ठूलो हिस्सा विदेशबाट आयात गर्छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्यमा हुने प्रत्येक परिवर्तनले भारतको अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्छ।
जब विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य बढ्छ, भारतको कुल आयात बिल पनि तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ। साथै तेलको मूल्य अमेरिकी डलरमा निर्धारण गरिन्छ। यस्तो अवस्थामा यदि रुपैया कमजोर हुन्छ भने समान मात्रामा कच्चा तेल किन्न भारतले बढी रुपैया खर्च गर्नुपर्छ। यसरी तेलको मूल्य वृद्धि र कमजोर रुपैया दुवैले देशमाथिको आर्थिक दबाब बढाउन सक्छ।
तेल आयातको लागत बढ्दा व्यापार घाटामा पनि प्रभाव पर्न सक्छ। यदि आयात बढी र निर्यात कम हुन्छ भने देशको व्यापार घाटा बढ्न सक्छ, जसले रुपैयामाथि थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। यही कारण कच्चा तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि हुँदा मुद्रा बजारमा तत्काल प्रतिक्रिया देखिन्छ।
मुद्रास्फीतिमा सम्भावित प्रभाव
तेलको मूल्य वृद्धि र रुपैयाको कमजोरीले देशभित्र मुद्रास्फीतिमा प्रभाव पार्न सक्छ। इन्धनको प्रयोग लगभग सबै क्षेत्रहरूमा हुने भएकाले यसको लागत आर्थिक गतिविधिमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यातायात, लजिस्टिक्स, उत्पादन र आपूर्ति श्रृंखलाजस्ता क्षेत्रमा इन्धन लागत प्रमुख तत्व मानिन्छ।
जब कच्चा तेलको मूल्य बढ्छ, पेट्रोल र डिजेलको मूल्यमा पनि वृद्धि हुन सक्छ। यसले ढुवानी लागत बढाउन सक्छ। लागत बढेपछि व्यवसायी र कम्पनीहरूले प्रायः यसको भार उपभोक्तामाथि सार्ने गर्छन्, जसका कारण दैनिक उपभोगका वस्तु तथा सेवाहरूको मूल्य बढ्न सक्छ।
यदि मुद्रास्फीति तीव्र रूपमा बढ्छ भने यसले घरायसी खर्च बढाउन सक्छ र उपभोक्ताको क्रयशक्ति घट्न सक्छ। यस्तो अवस्थाले समग्र आर्थिक वृद्धिमा पनि प्रभाव पार्न सक्छ।
सरकारी वित्तमा सम्भावित दबाब
कच्चा तेलको मूल्यमा निरन्तर वृद्धि हुनु सरकारको वित्तीय व्यवस्थापनका लागि चुनौती बन्न सक्छ। भारतले प्रत्येक वर्ष ऊर्जा आयातमा ठूलो रकम खर्च गर्छ। तेलको मूल्य बढ्दा कुल आयात बिल पनि बढ्न सक्छ, जसले चालु खाता घाटा बढ्ने जोखिम उत्पन्न गर्न सक्छ।
रुपैयाको कमजोरीको प्रभाव केवल तेलमा सीमित रहँदैन। भारतले उर्वरक, रसायन, इलेक्ट्रोनिक उपकरण र मेसिनरी जस्ता अन्य आवश्यक वस्तुहरू पनि विदेशबाट आयात गर्छ। रुपैया कमजोर हुँदा यी सबै वस्तुको आयात लागत पनि बढ्न सक्छ।
