भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठन (ISRO) ले अन्तरिक्षमा रहेका सूक्ष्म धूलकण औसत रूपमा प्रत्येक १६ मिनेटमा पृथ्वी नजिक टक्करिने जानकारी दिएको छ। यो तथ्य भारतमा विकास गरिएको पहिलो Cosmic Dust Detector DEX बाट प्राप्त भएको हो।
ISRO का अनुसार अन्तरिक्ष पूर्ण रूपमा खाली छैन र त्यहाँ अत्यन्त साना धूलकण निरन्तर रूपमा पृथ्वी वरिपरि सक्रिय छन्। DEX मार्फत गरिएको अवलोकनले यी कणहरू औसत रूपमा प्रत्येक १,००० सेकेन्डमा उपकरणसँग ठोक्किने देखाएको छ।
ISRO ले The Dust Experiment DEX नामको उपकरण विकास गरेको हो, जुन भारतको पहिलो Cosmic Dust Detector हो। DEX लाई १ जनवरी २०२४ मा अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिएको थियो र यसलाई ISRO को XPoSat Mission अन्तर्गत समावेश गरिएको छ।
DEX को तौल करिब ३ किलोग्राम रहेको छ। यस उपकरणले १ जनवरीदेखि ९ फेब्रुअरी २०२४ सम्म अन्तरिक्षमा रहेका धूलकणहरूको अध्ययन गरेको थियो। यस अवधिमा उपकरणले लगातार धूलकणसँगको टक्कर दर्ता गरेको ISRO ले जनाएको छ।
ISRO का वैज्ञानिकहरूका अनुसार DEX ले लगभग प्रत्येक १६ मिनेटमा अन्तरिक्षीय धूलसँग टक्कर भएको रेकर्ड गरेको छ। यसले पृथ्वी वरिपरिको अन्तरिक्ष क्षेत्रमा सूक्ष्म धूलकणहरूको घनत्व रहेको संकेत गरेको छ।
DEX को १४० डिग्री फील्ड अफ भ्युका कारण यी कणहरूलाई पहिचान गर्न सम्भव भएको बताइएको छ। अवलोकन अवधिमा धेरै पटक धूलकणहरू सिधै DEX मा ठोक्किएका थिए।
ISRO ले अन्तरिक्षीय धूलकणहरूको अध्ययनलाई महत्वपूर्ण मान्दै आएको छ। तीव्र गतिमा सर्ने यस्ता कणहरूले स्याटेलाइट, अन्तरिक्षयान, सोलार प्यानल तथा संवेदनशील उपकरणहरूमा असर पार्न सक्ने तथ्य उल्लेख गरिएको छ।
DEX बाट प्राप्त तथ्याङ्कले कुन उचाइ र कुन क्षेत्रमा धूलकणहरूको गतिविधि बढी रहेको छ भन्ने बुझ्न सहयोग गर्ने ISRO ले जनाएको छ।
ISRO ले भारतका अन्तरिक्ष क्षमताहरू विस्तार भइरहेको अवस्थामा DEX बाट प्राप्त जानकारीलाई महत्वपूर्ण मानेको छ। हाल पृथ्वीको कक्षामा धेरै स्याटेलाइट सञ्चालनमा रहेका छन् र आगामी वर्षहरूमा तिनको संख्या बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।
DEX बाट प्राप्त तथ्याङ्कको प्रयोग स्याटेलाइट र अन्तरिक्षयानको डिजाइन तथा सुरक्षात्मक उपाय सुधार गर्न गर्न सकिने ISRO को भनाइ छ।
ISRO का अनुसार गगनयान मिशन अन्तर्गत मानवलाई अन्तरिक्षमा पठाउने तयारी भइरहेको अवस्थामा अन्तरिक्षीय जोखिमको विस्तृत जानकारी आवश्यक हुन्छ। DEX बाट प्राप्त तथ्याङ्कले मानव अन्तरिक्षयानले सामना गर्न सक्ने परिस्थितिबारे जानकारी दिनेछ।
DEX बाट संकलित डाटाको प्रयोग पृथ्वी बाहेक अन्य ग्रहहरू, जस्तै शुक्र र मंगल, वरिपरिको वातावरण अध्ययन गर्न पनि गर्न सकिने उल्लेख गरिएको छ। ISRO ले अन्तरिक्षीय धूल ग्रहहरूको संरचना, वातावरण र इतिहाससँग सम्बन्धित जानकारी प्रदान गर्ने बताएको छ।
