रूसी वैज्ञानिक निकोलाई इभानोभिच भाभिलोभले विश्वका विभिन्न भागबाट बालीका बीउ, कन्द तथा वनस्पतिका नमुना संकलन गर्दै बालीमा रहेको Genetic Diversity को महत्त्वलाई उजागर गरे। उनको वैज्ञानिक कार्यले Seed Banks र Crop Conservation को आधुनिक अवधारणालाई आकार दिन भूमिका खेलेको थियो।
बाली विविधताको अध्ययनमा भाभिलोभको योगदान
भाभिलोभलाई वनस्पतिको आनुवंशिक स्रोतसम्बन्धी प्रमुख अनुसन्धानकर्तामध्ये एक मानिन्छ। उनको अनुसन्धानको केन्द्रमा विभिन्न बालीका जातमा रहेको Genetic Diversity भविष्यमा नयाँ परिस्थितिअनुकूल बाली विकास गर्न महत्वपूर्ण हुन सक्ने विचार थियो।
भाभिलोभले विश्वका विभिन्न क्षेत्रको भ्रमण गरी विभिन्न बालीका बीउ, कन्द तथा वनस्पतिका नमुना संकलन गरेका थिए। उनले कुनै बालीमा सबैभन्दा बढी विविधता देखिने भौगोलिक क्षेत्रहरूको अध्ययन गरे। उनको अनुसन्धानले बालीका Centers of Origin र Centers of Diversity सम्बन्धी अवधारणालाई थप बलियो बनायो।
उनको धारणा थियो कि कुनै बालीका स्थानीय जातमा रोग, खडेरी, तापक्रम वा अन्य वातावरणीय चुनौतीबीच बालीलाई टिकाइराख्न उपयोगी हुन सक्ने आनुवंशिक गुणहरू हुन सक्छन्।
बीउ संरक्षण र Plant Genetic Resources
भाभिलोभको कामको एउटा महत्वपूर्ण योगदान Plant Genetic Resources को संरक्षणको क्षेत्रमा रहेको थियो। विभिन्न क्षेत्रबाट संकलन गरिएका बीउ तथा वनस्पतिका नमुना संरक्षण गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ, किनभने समयसँगै स्थानीय बालीका जातको संख्या र विविधता घट्न सक्छ।
Seed Banks ले यही अवधारणालाई व्यवस्थित रूप दिन्छन्। यहाँ विभिन्न बालीका जातका बीउलाई नियन्त्रित परिस्थितिमा सुरक्षित राखिन्छ, ताकि आवश्यक पर्दा तिनलाई अनुसन्धान, Plant Breeding तथा नयाँ जातको विकासमा प्रयोग गर्न सकियोस्।
आज Genetic Diversity लाई कृषिका लागि महत्वपूर्ण स्रोत मानिन्छ। बालीमा उपलब्ध विभिन्न आनुवंशिक गुणको सहयोगमा वैज्ञानिकहरूले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वा परिवर्तनशील वातावरणीय परिस्थितिप्रति बढी सहनशीलता भएका जात विकास गर्न सक्छन्।
भाभिलोभको अनुसन्धानदेखि आधुनिक Seed Banks र Gene Banks सम्म
भाभिलोभको वैज्ञानिक विरासत केवल बीउ संकलनमा सीमित रहेन। उनको कामले बालीका Genetic Resources संरक्षण गर्नु भविष्यको कृषिका लागि एक प्रकारको सुरक्षा व्यवस्था हो भन्ने अवधारणालाई बलियो बनायो।
आज विश्वका विभिन्न भागमा Gene Banks र Seed Banks ले वनस्पतिका आनुवंशिक स्रोत संरक्षण गरिरहेका छन्। Svalbard Global Seed Vault जस्ता प्रयास पनि यही व्यापक अवधारणासँग सम्बन्धित छन्, जहाँ विश्वका विभिन्न Seed Banks बाट बीउका सुरक्षित ब्याकअप राखिन्छन्।
यद्यपि, केवल बीउ संरक्षण गर्नु पर्याप्त मानिँदैन। खेत तथा स्थानीय समुदायको स्तरमा विभिन्न जातको खेती जारी राख्नु पनि महत्वपूर्ण हुन्छ, किनभने यसले बालीको विविधता जीवित परिस्थितिमा कायम राख्छ र बदलिँदो वातावरणसँग तिनको अनुकूलन प्रक्रिया पनि जारी रहन सक्छ।
भाभिलोभको अनुसन्धानले कृषि विज्ञानलाई कुनै बालीको क्षमता केवल त्यसको वर्तमान उत्पादनमा मात्र नभई त्यसमा रहेको आनुवंशिक विविधतामा पनि निर्भर हुने कुरा बुझ्न मद्दत गर्यो। उनको वैज्ञानिक विरासत आज पनि Crop Conservation, Plant Breeding र Food Security सम्बन्धी अनुसन्धानमा प्रासंगिक छ।
