भारतीय शेयर बजारमा लगानी गर्नेहरूका लागि शनिबार सामान्यतया बिदाको दिन हुने भए पनि ११ जुलाई २०२६ मा अवस्था फरक रहेको छ। यस दिन नेशनल स्टक एक्सचेन्ज (NSE) र बम्बे स्टक एक्सचेन्ज (BSE) दुवैमा विशेष मॉक ट्रेडिङ सेसन सञ्चालन गरिएको छ। यो नियमित कारोबार सत्र नभई एक्सचेन्जको ट्रेडिङ प्रणाली, नेटवर्क पूर्वाधार तथा डिजास्टर रिकभरी (Disaster Recovery) व्यवस्थाको परीक्षणका लागि सञ्चालन गरिएको प्राविधिक अभ्यास (Simulation Exercise) हो।
सामान्यतया भारतीय शेयर बजार शनिबार र आइतबार बन्द रहने भएकाले शनिबार बजार सञ्चालनको जानकारीले लगानीकर्तामाझ चासो बढाएको थियो। तर यस विशेष सत्रका क्रममा कुनै पनि लगानीकर्ताको वास्तविक रकम प्रयोग गरिएको छैन र वास्तविक शेयरको खरिद–बिक्री पनि गरिएको छैन।
मॉक ट्रेडिङ एक नियन्त्रित वातावरणमा सञ्चालन हुने प्राविधिक परीक्षण हो, जसमा एक्सचेन्ज, ट्रेडिङ सदस्य, ब्रोकरेज कम्पनी तथा प्राविधिक सेवा प्रदायकहरूले आफ्ना प्रणालीहरूको कार्यक्षमता परीक्षण गर्छन्। यसको मुख्य उद्देश्य भविष्यमा कुनै प्राविधिक समस्या, साइबर घटना वा अन्य आपतकालीन अवस्थाका कारण मुख्य ट्रेडिङ प्रणाली प्रभावित भएमा ब्याकअप (Business Continuity Plan/Disaster Recovery) प्रणालीले अवरोधबिना बजार सञ्चालन गर्न सक्ने सुनिश्चित गर्नु हो। यस्ता परीक्षण विश्वका वित्तीय बजारहरूमा पनि समय–समयमा सञ्चालन गरिन्छ ताकि बजारको सञ्चालन क्षमता र विश्वसनीयता कायम रहोस्।
११ जुलाई २०२६ को विशेष मॉक ट्रेडिङ सेसनमा इक्विटी, इक्विटी डेरिभेटिभ्स, फ्युचर्स एन्ड अप्सन्स, करेन्सी डेरिभेटिभ्स, कमोडिटी डेरिभेटिभ्स तथा इलेक्ट्रोनिक गोल्ड रिसिप्ट्स (Electronic Gold Receipts–EGR) लगायतका प्रमुख बजार खण्डहरू समावेश गरिएको थियो। यी सबै खण्डमा केवल प्रणाली परीक्षण र प्रक्रिया प्रमाणीकरण (Process Validation) का उद्देश्यले ट्रेडिङ गतिविधिको अभ्यास गरिएको थियो।
NSE र BSE ले क्रमशः ८ र ९ जुलाई २०२६ मा छुट्टाछुट्टै परिपत्र जारी गर्दै यस विशेष मॉक ट्रेडिङ सेसनबारे बजार सहभागींलाई जानकारी दिएका थिए। एक्सचेन्जहरूले यो अभ्यास आफ्नो प्राथमिक साइट तथा ब्याकअप (BCP/DR) पूर्वाधारमा सञ्चालन गरिने स्पष्ट गरेका थिए। NSE ले आफ्नो परिपत्रमा इक्विटी क्यास सेग्मेन्टमा क्लोजिङ अक्सन सेसन (Closing Auction Session–CAS) सम्बन्धी प्रक्रियाको पनि परीक्षण गरिने जनाएको थियो।
त्यसैगरी, BSE ले विशेषगरी तेस्रो-पक्ष ट्रेडिङ प्लेटफर्म प्रयोग गर्ने ट्रेडिङ सदस्यहरूलाई विभिन्न ट्रेडिङ अवस्था तथा प्रणाली कार्यक्षमताको परीक्षण गर्ने अवसर उपयोग गर्न सुझाव दिएको थियो।
शनिबार सञ्चालन गरिएको यो विशेष सत्रलाई प्रि-ओपन गतिविधि, अर्डर प्रविष्टि, ट्रेडिङ, प्रणाली स्विचओभर, पुनः लगइन तथा अन्य प्राविधिक परीक्षणसहित विभिन्न चरणमा विभाजन गरिएको थियो। विस्तृत समयतालिका सम्बन्धित एक्सचेन्जहरूले पूर्वनिर्धारित रूपमा जारी गरेका थिए र सबै ट्रेडिङ सदस्यहरूलाई सोहीअनुसार आफ्ना प्रणालीहरूको परीक्षण गर्न निर्देशन दिइएको थियो।
मॉक ट्रेडिङका क्रममा गरिएका सबै अर्डर तथा कारोबार केवल परीक्षणको हिस्सा हुन्छन्। तिनले वास्तविक शेयर बजार वा लगानीकर्ताको पोर्टफोलियोमा कुनै वित्तीय प्रभाव पार्दैनन्। यस प्रक्रियामा वास्तविक शेयरको हस्तान्तरण, भुक्तानी वा सेटलमेन्ट पनि हुँदैन, त्यसैले लगानीकर्ताको रकम वा लगानीमा कुनै जोखिम उत्पन्न हुँदैन।
मॉक ट्रेडिङ, जसलाई पेपर ट्रेडिङ वा भर्चुअल ट्रेडिङ पनि भनिन्छ, सहभागीहरूले वास्तविक रकमको सट्टा भर्चुअल कोष प्रयोग गर्दै ट्रेडिङ प्रक्रियाको अभ्यास गर्ने सिमुलेटेड वातावरण हो। यस प्रणालीले नयाँ लगानीकर्तालाई शेयर बजारको कार्यप्रणाली बुझ्न, ट्रेडिङ रणनीतिहरू परीक्षण गर्न तथा ट्रेडिङ प्लेटफर्मको अनुभव प्राप्त गर्न अवसर प्रदान गर्छ। साथै, ब्रोकरेज फर्म, एक्सचेन्ज तथा संस्थागत सहभागीहरूले आफ्ना प्राविधिक प्रणाली, जोखिम व्यवस्थापन प्रक्रिया तथा ट्रेडिङ पूर्वाधारको विश्वसनीयता परीक्षण गर्न यसको प्रयोग गर्छन्।
