क्यानभास १ — समाचारको मुख्य भाग
पूर्वप्रधानमन्त्री शेख हसिनाले BRICS शिखर सम्मेलनमा सहभागी नहुने निर्णयको आलोचना गर्दै यसबाट बंगलादेशले भारतसँगको सम्बन्ध सुधार्ने अवसर गुमाएको बताएकी छन्। उनले प्रधानमन्त्री तारिक रहमान सम्मेलनमा सहभागी नभएकाले बंगलादेशले कूटनीतिक तथा आर्थिक सहयोगका अवसरबाट लाभ लिन नसकेको दाबी गरेकी छन्।
समाचार एजेन्सी PTI लाई दिएको अन्तर्वार्तामा हसिनाले दुई देशबीचको सम्बन्ध कुनै एक व्यक्तिको उपस्थिति वा राजनीतिक मतभेदका आधारमा निर्धारण हुन नहुने बताइन्। भारतमा आफ्नो उपस्थितिका कारण तारिक रहमानले सम्मेलनमा सहभागी नहुने निर्णय गरेको भए त्यो बंगलादेशका लागि दुर्भाग्यपूर्ण हुने उनको भनाइ थियो।
उपलब्ध जानकारीअनुसार, BRICS शिखर सम्मेलन सेप्टेम्बर १२ र १३ मा नयाँ दिल्लीमा आयोजना भएको थियो। भारतले तारिक रहमानलाई सम्मेलनमा सहभागी हुन निमन्त्रणा दिएको थियो, तर उनी सम्मेलनमा सहभागी भएनन्।
BRICS सम्मेलनमा सहभागी नहुने निर्णयप्रति हसिनाको प्रतिक्रिया
हसिनाले BRICS लाई राजनीतिक नेताहरूको बैठक मात्र नभई विश्व अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण मञ्चका रूपमा वर्णन गरिन्। उनका अनुसार, सम्मेलनमा सहभागी भएर बंगलादेशले अन्य अर्थतन्त्रका अनुभवबाट सिक्ने तथा नयाँ सहयोगका अवसर खोज्ने मौका पाउन सक्थ्यो।
उनले जिम्मेवार सरकारको दायित्व अन्य देशसँग संवादका बाटाहरू खुला राख्नु र राष्ट्रिय हित अघि बढाउनु भएको बताइन्। कूटनीतिक संवादबाट टाढा रहनुको सट्टा सरकारले यस्ता मञ्चलाई आर्थिक विकास तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सुदृढ गर्न प्रयोग गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो।
हसिनाको टिप्पणी भारत र बंगलादेशबीचको सम्बन्धलाई लिएर राजनीतिक तथा कूटनीतिक छलफल जारी रहेका बेला आएको हो। यद्यपि, तारिक रहमान सम्मेलनमा सहभागी नहुनुको आधिकारिक कारणबारे उपलब्ध जानकारीमा स्वतन्त्र पुष्टि गरिएको छैन।
जियाउर रहमानको भारत भ्रमणको उदाहरण
अन्तर्वार्ताका क्रममा हसिनाले आफ्नो राजनीतिक इतिहास उल्लेख गर्दै बंगलादेशका तत्कालीन राष्ट्रपति जियाउर रहमानको भारत भ्रमणको उदाहरण दिइन्। जियाउर रहमान तारिक रहमानका पिता थिए।
हसिनाका अनुसार, १९७९ मा जियाउर रहमान भारत आएका थिए, जबकि उनी त्यतिबेला दिल्लीमा बसिरहेकी थिइन्। उनले १९८० मा जियाउर रहमान लन्डन भ्रमणमा रहेका बेला पनि आफ्नो उपस्थितिले उक्त भ्रमणमा कुनै बाधा नपरेको बताइन्।
यस उदाहरणमार्फत हसिनाले व्यक्तिगत वा राजनीतिक परिस्थितिलाई दुई देशबीचको सम्बन्धमा हावी हुन नहुने तर्क गरिन्। उनका अनुसार, सरकारले व्यापक राष्ट्रिय हितलाई ध्यानमा राखेर विदेश नीतिसम्बन्धी निर्णय लिनुपर्छ।
हसिनाले आफ्नो परिवारको इतिहास पनि उल्लेख गरिन्। उनले १५ अगस्ट १९७५ मा आफ्ना पिता तथा बंगलादेशका संस्थापक शेख मुजीबुर रहमानसहित परिवारका धेरै सदस्यको हत्या गरिएको बताइन्। उनले नोभेम्बर ३ मा ढाकाको केन्द्रीय कारागारमा चार प्रमुख नेताको हत्या भएको घटनाको पनि उल्लेख गरिन् र जियाउर रहमानमाथि गलत तरिकाले सत्तामा आएको आरोप लगाइन्।
बंगलादेशको राजनीतिक र संस्थागत अवस्थाप्रति चिन्ता
हसिनाले बंगलादेश गम्भीर राजनीतिक तथा संस्थागत संकटबाट गुज्रिरहेको दाबी गरिन्। उनले देशमा लोकतान्त्रिक व्यवस्था कमजोर भएको र विपक्षी दलहरूले आफ्ना धारणा राख्न पर्याप्त अवसर नपाइरहेको आरोप लगाइन्।
उनले न्यायपालिकाको स्वतन्त्रतामाथि पनि प्रश्न उठाइन्। उनका अनुसार, राजनीतिक विरोधीहरूलाई लक्षित गर्न न्यायिक संस्थाहरूको प्रयोग भइरहेको छ। उनले सञ्चारमाध्यमको स्वतन्त्रतामा कमी आएको, कानून तथा व्यवस्था बिग्रिएको र अल्पसंख्यक समुदायमा असुरक्षाको भावना बढेको पनि दाबी गरिन्।
पूर्वप्रधानमन्त्रीले कट्टरपन्थी शक्तिहरूलाई पुनः सक्रिय हुने अवसर प्राप्त भएको आरोप लगाइन्। यद्यपि, यी उनका राजनीतिक आकलन तथा आरोप हुन्। यी दाबी पुष्टि गर्ने स्वतन्त्र प्रमाण वा सम्बन्धित संस्थाहरूको पक्ष उपलब्ध सामग्रीमा समावेश छैन।
बंगलादेश फर्केर लोकतन्त्र पुनर्स्थापना गर्ने हसिनाको इच्छा
हसिनाले बंगलादेश फर्किने निश्चित मिति नबताए पनि देश फर्किएर लोकतन्त्र पुनर्स्थापनाको प्रयासमा सहभागी हुन चाहेको बताइन्।
उनले स्वतन्त्र र निष्पक्ष निर्वाचनको आवश्यकतामा जोड दिइन्। उनका अनुसार, बंगलादेशका नागरिकलाई आफूले रोजेको सरकार चयन गर्ने अवसर प्राप्त हुनुपर्छ। हसिनाले आफ्नो सम्भावित फिर्तीलाई लोकतान्त्रिक व्यवस्था पुनर्स्थापनातर्फको महत्वपूर्ण कदमका रूपमा प्रस्तुत गरिन्।
७८ वर्षीया हसिना अगस्ट २०२४ मा सरकारविरोधी ठूलो आन्दोलनपछि सत्ताबाट हटेकी थिइन्। त्यसपछि उनले बंगलादेश छाडेर भारत गएकी थिइन् र त्यसयता भारतमा बस्दै आएकी छन्।
मृत्युदण्डको फैसलाबीच पनि फर्किने हसिनाको भनाइ
अन्तर्वार्तामा हसिनाले बंगलादेश फर्किनु आफ्ना लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्ने स्वीकार गरिन्। त्यहाँको अदालतले उनलाई मृत्युदण्ड सुनाएको छ। त्यसका बाबजुद आफू डराएर पछि नहट्ने उनले बताइन्।
उनले १९७५ मा आफ्ना आमाबुबा, दाजुभाइ तथा परिवारका अन्य सदस्यको हत्या भएको उल्लेख गर्दै व्यक्तिगत कठिनाइ र जोखिमका बाबजुद सार्वजनिक जीवनमा आफ्नो भूमिका जारी राखेको बताइन्। उनले १९८१ मा बंगलादेश फर्किएको, सैन्य शासनका क्रममा आफूले पाएका धम्की तथा २१ अगस्ट २००४ मा भएको ग्रेनेड हमलाको पनि उल्लेख गरिन्।
हसिनाले आफूले जेल तथा राजनीतिक उत्पीडनको सामना गरेको बताइन्। उनका अनुसार, अहिले उनको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता आफ्नो सुरक्षा नभई बंगलादेशको न्याय व्यवस्थाको अवस्था हो।
उनले मृत्युदण्डलाई राजनीतिक प्रतिशोधको कारबाही भएको बताइन्। आफ्नो पक्ष राख्ने उचित अवसर नदिई कुनै व्यक्तिलाई सजाय सुनाउनु न्यायका सिद्धान्तअनुरूप नहुने उनको भनाइ थियो।
भारत-बंगलादेश सम्बन्धमा कूटनीतिक संवादको विषय
हसिनाको बयानमा BRICS शिखर सम्मेलनमा सहभागिता, भारतसँगको सम्बन्ध तथा बंगलादेशको आन्तरिक राजनीतिक अवस्था प्रमुख विषयका रूपमा रहेका छन्। उनले सम्मेलनमा सहभागी नहुने निर्णयलाई बंगलादेशको हितका लागि हानिकारक भएको बताउँदै सरकारलाई अन्तर्राष्ट्रिय संवादलाई प्राथमिकता दिन आग्रह गरिन्।
BRICS जस्ता बहुपक्षीय मञ्चहरूले देशहरूलाई आर्थिक सहयोग, व्यापार, लगानी तथा विश्वव्यापी मुद्दामा छलफल गर्ने अवसर प्रदान गर्छन्। यद्यपि, कुनै एक सम्मेलनमा सहभागी नहुँदा कुनै देशलाई कति क्षति भयो भन्ने मूल्यांकन ठोस कूटनीतिक तथा आर्थिक प्रमाणका आधारमा मात्र गर्न सकिन्छ।
हाल हसिनाको बयानले भारत-बंगलादेश सम्बन्ध तथा बंगलादेशको राजनीतिक परिस्थितिबारेको बहसलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ। यस विषयमा तारिक रहमान सरकारको प्रतिक्रिया तथा सम्मेलनमा सहभागी नहुनुको आधिकारिक कारण सार्वजनिक भएमा परिस्थितिलाई थप स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिनेछ।
