ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ 140 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਏਅਰ ਫਿਲਟਰ, ਆਮ ਪੱਖੇ ਨੂੰ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਏਅਰ ਫਿਲਟਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਰੀਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 16 ਸਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਸਮਰਥ ਮੀਤਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ Project Vayu ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤਹਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫਿਲਟਰ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ 140 ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਪੱਖੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਕਾਰੀ Diana Award 2026 ਦੀ ਸਨਮਾਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਮਹਿੰਗੇ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਦੀ ਥਾਂ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਫਿਲਟਰ
ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਹਰੇਕ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗਾ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਲਗਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅਗਰਵਾਲ ਅਤੇ ਵਸੰਤ ਵੈਲੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ 11ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮਰਥ ਮੀਤਲ ਨੇ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਵਿਕਲਪ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਨਵਾਂ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਪੱਖਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਖ਼ਰਚੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
Project Vayu ਦਾ ਫਿਲਟਰ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Project Vayu ਤਹਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫਿਲਟਰ ਨੂੰ ਆਮ ਟੇਬਲ ਫੈਨ ਜਾਂ ਕੰਧ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਪੱਖੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵਾਇਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਇਸ ਫਿਲਟਰ ਵਿੱਚ Electrostatic Charged Fibres ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਾਈਬਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਰੀਕ ਧੂੜ ਅਤੇ PM2.5 ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਫਿਲਟਰ ਨੂੰ ਪੱਖੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇਲਾਸਟਿਕ ਬੈਂਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਖਾ ਚਾਲੂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਫਿਲਟਰ ਗੁਬਾਰੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਤ੍ਹਾ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਪੱਖੇ ਦੀ ਮੋਟਰ ਬਦਲੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਫਿਲਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ PM2.5 ਦਾ ਪੱਧਰ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਟਿਆ
Project Vayu ਦੀ ਟੀਮ ਮੁਤਾਬਕ, ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੈਸਟ ਦੌਰਾਨ ਫਿਲਟਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ।
ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ PM2.5 ਦਾ ਪੱਧਰ 158 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਟਰ ਲੱਗੇ ਪੱਖੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੱਧਰ ਘਟ ਕੇ 11 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਰਹਿ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੈਸਟ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੈਸਟ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਕਮਰੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਆਉਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਫਿਲਟਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
140 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਫਿਲਟਰ?
ਇਸ ਫਿਲਟਰ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ 140 ਰੁਪਏ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਫਿਲਟਰ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 85 ਰੁਪਏ, ਇਲਾਸਟਿਕ ਬੈਂਡ 'ਤੇ 15 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਸਿਲਾਈ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ 40 ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Project Vayu ਦੀ ਟੀਮ ਲੋੜਵੰਦ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਫਿਲਟਰ ਮੁਫ਼ਤ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਟਰ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਟੀਮ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਫਿਲਟਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
Project Vayu 10 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ
ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ 602 ਫਿਲਟਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 295 ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 8,000 ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Diana Award ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਮੁਤਾਬਕ, Project Vayu ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲ ਹੁਣ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਟੀਮ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 45 ਹੋਰ ਸਕੂਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
