ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਾਸਿਕ ਸੇਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸੂਚਕਾਂਕ (Index of Service Production-ISP) ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੰਕੜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂਕਰਨ ਮੰਤਰਾਲਾ (MoSPI) 14 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਾਸਿਕ ISP ਜਾਰੀ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਸੂਚਕਾਂਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਸੂਚਕਾਂਕ (Index of Industrial Production-IIP) ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਪਣਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ (GDP) ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੇਵਾ ਨਿਰਯਾਤ ਵਸਤੂ ਨਿਰਯਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੇਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸੂਚਕਾਂਕ ਇੱਕ ਮਾਸਿਕ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕੇਤਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਮਾਪੇਗਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ IIP ਨਿਰਮਾਣ, ਖਣਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ISP ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੇਂਸਿਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸਰਕਾਰ, ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ, ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ, ਉਦਯੋਗ ਜਗਤ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਸਟੀਕ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ।
ਅੰਕੜਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੇਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸੂਚਕਾਂਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ, ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਹੋਰ ਆਵਾਜਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਖੇਤਰ, ਥੋਕ ਅਤੇ ਖੁਦਰਾ ਵਪਾਰ ਦੇ GST-ਆਧਾਰਿਤ ਅੰਕੜੇ, ਸੰਚਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਰੀਅਲ ਐਸਟੇਟ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ (R&D), ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ISP ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜੂਆ ਅਤੇ ਸੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਗਠਿਤ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਹਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਸੰਗਠਿਤ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਕੜੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।
ISP ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਤਰਾ (Volume) ਅਤੇ ਮੁੱਲ (Value) ਦੋਵਾਂ ਆਧਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਯਾਤਰੀ-ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜਾਂ ਮਾਲ ਢੁਆਈ ਵਰਗੇ ਮਾਤਰਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਕੇਤਕ ਵਰਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਬੈਂਕਿੰਗ, ਬੀਮਾ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਰੀਅਲ ਐਸਟੇਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਮੁੱਲ-ਆਧਾਰਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਪੱਧਤੀ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਸਲ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਟੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ IIP ਉਪਲਬਧ ਸੀ, ਪਰ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇਸੇ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਸਿਕ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ISP ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੇਂਸਿਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ, ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨੀਤੀਗਤ ਦਖਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ, ਆਰਥਿਕ ਖੋਜ, ਬਜਟ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਹੋਰ ਅੰਕੜਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਸਕੇਗੀ।
