ચૂંટણી આયોગે મંગળવારે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું કે વિવિધ રાજ્યોમાં મતદાર યાદીઓના વિશેષ ગહન સુધારા (સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન – SIR) સંબંધિત તેનો આદેશ વિધાયક સ્વભાવનો છે. આયોગે કહ્યું કે આ આદેશમાં માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો તેમજ જરૂરી દસ્તાવેજો અંગે સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ દલીલો અનેક અરજીઓની અંતિમ સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરાયેલા હલફનામાના ભાગરૂપે રજૂ કરવામાં આવી હતી.
ચૂંટણી આયોગ તરફથી સિનિયર એડવોકેટ રાકેશ દ્વિવેદીએ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સૂર્યકાંત અને ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચીની પીઠ સમક્ષ દલીલ કરી. તેમણે જણાવ્યું કે SIR સંબંધિત આયોગનો આદેશ સમગ્ર દેશમાં લાગુ પડે છે, આસામને લગતા મામલાને બાદ કરતાં. દ્વિવેદીએ કહ્યું કે આ આદેશમાં સ્પષ્ટ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો તથા દસ્તાવેજોનો નિશ્ચિત સમૂહ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આ આદેશ માત્ર એક સામાન્ય પ્રક્રિયા છે, જેનો ઉદ્દેશ મતદાર યાદીમાં યોગ્ય અને વૈધ નોંધણી સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
આ અરજીઓમાં બિહાર સહિત અનેક રાજ્યોમાં અમલમાં મૂકાયેલી SIR પ્રક્રિયાને પડકારવામાં આવ્યો હતો. મુખ્ય અરજીઓમાં ગેર-સરકારી સંસ્થા ‘એસોસિયેશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ’ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજી પણ સમાવેશ પામે છે. અરજીઓમાં ચૂંટણી આયોગની સત્તાઓના વ્યાપ, ચૂંટણી હેતુઓ માટે નાગરિકતા નિર્ધારણ અને મતદાનના મૂળભૂત અધિકાર સાથે સંકળાયેલા સંવિધાનિક પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.
દ્વિવેદીએ કોર્ટને જણાવ્યું કે મતદાર યાદીની તૈયારી અને સુધારાને નિયંત્રિત કરવા તેમજ ચૂંટણી પ્રક્રિયાના સંચાલન માટે કાનૂની યોજનાઓમાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેમણે લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમની કલમ 62નો ઉલ્લેખ કરીને જણાવ્યું કે મતદાર નોંધણી નિશ્ચિત વૈધાનિક શરતોના આધિન છે. તેમણે સંવિધાનના અનુચ્છેદ 324 થી 326 તથા 1950ના અધિનિયમની કલમ 19નો સંદર્ભ આપીને જણાવ્યું કે માત્ર નાગરિકોને જ મતદાર તરીકે નોંધણી કરી શકાય છે.
દ્વિવેદીએ વધુમાં જણાવ્યું કે સંવિધાન રચયિતાઓનો ઉદ્દેશ એ જ હતો કે મતદાનનો અધિકાર માત્ર પાત્ર નાગરિકોને જ મળે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે SIR પ્રક્રિયા એ માન્યતા પર આધારિત નથી કે દરેક મતદારે દસ્તાવેજી પુરાવા રજૂ કરવાના જ રહેશે. આ પ્રક્રિયાનો ઉદ્દેશ માત્ર યોગ્ય અને વૈધ મતદાર યાદી તૈયાર કરવાનો અને ચૂંટણીની પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
વિશેષ ગહન સુધારા (SIR)નો ઉદ્દેશ મતદાર યાદીમાં રહેલી ભૂલો અને અસંગતતાઓ દૂર કરવાનો છે. આ પ્રક્રિયામાં મૃત્યુ પામેલા મતદારો, ડુપ્લિકેટ નોંધણીઓ અને અન્ય ગેરકાયદેસર દાખલાઓને દૂર કરવાની કાર્યવાહીનો સમાવેશ થાય છે. ચૂંટણી આયોગે જણાવ્યું કે આ પ્રક્રિયા ચૂંટણીની નિષ્પક્ષતા અને પારદર્શિતા માટે આવશ્યક છે અને તેમાં ફક્ત વૈધ દસ્તાવેજો તથા નિર્ધારિત માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના આધારે જ સુધારા કરવામાં આવે છે.
ચૂંટણી આયોગે સુપ્રીમ કોર્ટને વધુમાં જણાવ્યું કે સંવિધાન મુજબ તેની ફરજ છે કે માત્ર નાગરિકોને જ મતદાર યાદીમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવે. આ માટે સંવિધાન અને કાયદા દ્વારા આયોગને પૂરતી સત્તાઓ આપવામાં આવી છે અને SIR પ્રક્રિયા આ સંવિધાનિક તથા વિધાયક સત્તાઓ અનુસાર અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. આયોગે કોર્ટને જણાવ્યું કે આ પ્રક્રિયા સમગ્ર દેશમાં સમાન રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે જેથી કોઈ રાજ્ય સામે ભેદભાવ અથવા અસમાનતા ન સર્જાય.
સુપ્રીમ કોર્ટે અંતિમ સુનાવણી દરમિયાન આયોગના હલફનામા અને દલીલો સાંભળી હતી. આયોગે પોતાનું મંતવ્ય પુનરાવર્તન કરતાં જણાવ્યું કે SIR આદેશ વિધાયક સ્વભાવનો છે અને તેમાં ચૂંટણીની પારદર્શિતા તથા મતદાર અધિકારોની સુરક્ષા માટે જરૂરી જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
