કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ, ડીઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) પરની નિકાસ શુલ્કમાં ઘટાડો કર્યો છે. નાણાં મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલ સૂચના મુજબ નવી દરો 1 જૂનથી અમલમાં આવશે. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ફેરફારો માત્ર નિકાસ માટેના ઇંધણ પર લાગુ પડશે અને દેશની અંદર વેચાતા પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવો અથવા હાલની એક્સાઇઝ ડ્યુટી પર તેનો કોઈ સીધો પ્રભાવ નહીં પડે.
આ નિર્ણય એવા સમયે લેવામાં આવ્યો છે જ્યારે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં કાચા તેલ અને શુદ્ધ કરાયેલા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવોમાં સતત ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળી રહ્યો છે. સરકારે જણાવ્યું હતું કે નિકાસ શુલ્કમાં કરવામાં આવેલા સુધારા આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવો, રિફાઇનિંગ માર્જિન અને સ્થાનિક પુરવઠાના સંતુલનને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યા છે.
સુધારેલી દરો મુજબ પેટ્રોલની નિકાસ પર શુલ્ક પ્રતિ લિટર રૂ. 1.5 નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. ડીઝલની નિકાસ પર શુલ્ક પ્રતિ લિટર રૂ. 13.5 રાખવામાં આવ્યું છે, જ્યારે એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલની નિકાસ પર શુલ્ક પ્રતિ લિટર રૂ. 9.5 નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.
સુધારેલી શુલ્ક રચનાનો હેતુ વર્તમાન વૈશ્વિક બજાર પરિસ્થિતિઓને અનુરૂપ કર માળખાને સંતુલિત કરવાનો છે જેથી ભારતીય રિફાઇનરીઓ સ્પર્ધાત્મક રહી શકે અને સ્થાનિક ઊર્જા સુરક્ષા પર અસર ન પડે.
સરકારે જણાવ્યું હતું કે નિકાસ શુલ્કમાં ઘટાડાથી સ્થાનિક ગ્રાહકો માટે ઇંધણના ભાવોમાં કોઈ તાત્કાલિક ફેરફાર નહીં થાય. દેશમાં વેચાતા પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર લાગુ કેન્દ્રીય એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં હાલમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી.
તેના પરિણામે સામાન્ય નાગરિકો, પરિવહન ક્ષેત્ર, ઉદ્યોગો અને અન્ય ગ્રાહકોને હાલના રિટેલ ભાવો મુજબ જ ઇંધણ ખરીદવું પડશે. નિકાસ શુલ્ક માત્ર તે ઉત્પાદનો પર લાગુ પડે છે જે ભારતીય કંપનીઓ વિદેશી બજારોમાં વેચે છે.
સરકાર પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો પર લાગુ નિકાસ શુલ્કની નિયમિત સમીક્ષા કરે છે. સામાન્ય રીતે દર 15 દિવસે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલ, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ATFના સરેરાશ ભાવોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે અને તેના આધારે શુલ્ક વધારવા અથવા ઘટાડવાનો નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
આ વ્યવસ્થાનો હેતુ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં થતા ફેરફારોને અનુરૂપ ભારતની કર નીતિને લવચીક રાખવાનો છે તેમજ સ્થાનિક પુરવઠા અને નિકાસ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો છે.
તાજેતરની જાહેરાત પહેલાં સરકારી તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ 25 મેના રોજ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવોમાં વધારો કર્યો હતો. તે સમયે પેટ્રોલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર રૂ. 2.61 અને ડીઝલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર રૂ. 2.71નો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો.
આ સુધારા બાદ રાષ્ટ્રીય રાજધાની નવી દિલ્હીમાં પેટ્રોલનો ભાવ પ્રતિ લિટર રૂ. 102.12 અને ડીઝલનો ભાવ પ્રતિ લિટર રૂ. 95.20 સુધી પહોંચ્યો હતો. જોકે હાલની નિકાસ શુલ્કમાં કરવામાં આવેલી ઘટાડાનો આ રિટેલ ભાવો સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી.
આ પહેલાં માર્ચ મહિનામાં કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવોને સ્થિર રાખવાના હેતુથી સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો હતો.
તે નિર્ણય હેઠળ પેટ્રોલ પરની સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી પ્રતિ લિટર રૂ. 13માંથી ઘટાડીને રૂ. 3 કરવામાં આવી હતી. ડીઝલ પરનો આ શુલ્ક પ્રતિ લિટર રૂ. 10માંથી ઘટાડીને શૂન્ય કરવામાં આવ્યો હતો.
આ પગલાં બાદ પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરનો કુલ કેન્દ્રીય એક્સાઇઝ કરભાર ઘટ્યો હતો. વૈશ્વિક કાચા તેલના વધતા ભાવો વચ્ચે સ્થાનિક બજારમાં ઇંધણના ભાવોને નિયંત્રિત રાખવાનો સરકારનો હેતુ હતો.
નિકાસ શુલ્ક એ એવો કર છે જે સરકાર દેશની બહાર નિકાસ થતી વસ્તુઓ પર વસૂલે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ સ્થાનિક બજારમાં પૂરતો પુરવઠો જાળવવો અને આવશ્યક વસ્તુઓના ભાવોને નિયંત્રિત રાખવાનો હોય છે.
ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આ કરને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવે છે કારણ કે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની વૈશ્વિક માંગ અને કિંમતો સતત બદલાતી રહે છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમતોમાં ભારે વધારો થાય છે ત્યારે સરકાર સ્થાનિક ઉપલબ્ધતા જાળવવા માટે નિકાસ શુલ્ક વધારી શકે છે. બીજી તરફ કિંમતોમાં ઘટાડો થાય ત્યારે નિકાસકારો અને રિફાઇનરીઓને સ્પર્ધાત્મક લાભ આપવા માટે શુલ્ક ઘટાડવામાં આવી શકે છે.
એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ વિમાન ઉદ્યોગમાં ઉપયોગમાં લેવાતું મુખ્ય ઇંધણ છે. આ કેરોસિન આધારિત વિશેષ પ્રકારનું ઇંધણ છે, જે વિમાનોના ટર્બાઇન એન્જિન માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે.
વૈશ્વિક વિમાનન ક્ષેત્રની પ્રવૃત્તિઓમાં વધારા સાથે ATFની માંગમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે. તેથી આ ઇંધણ પર લાગુ કર અને નિકાસ નીતિઓ એરલાઇન ઉદ્યોગ, હવાઈ મુસાફરી ખર્ચ અને ઊર્જા વેપાર પર અસર કરે છે.
ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોના મતે નિકાસ શુલ્કમાં ઘટાડો ભારતીય રિફાઇનરીઓને વૈશ્વિક બજારમાં વધુ તકો આપી શકે છે. આ પગલું નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા અને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં રોકાણને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
સરકારની નિયમિત સમીક્ષા પ્રણાલી સ્થાનિક બજારની જરૂરિયાતો અને વૈશ્વિક વેપાર હિતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. આગામી અઠવાડિયાઓમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કાચા તેલના ભાવોની દિશાના આધારે શુલ્ક દરોમાં વધુ ફેરફાર કરવામાં આવે કે નહીં તે નક્કી થશે.
