ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ 12 નવેમ્બર 2026ના રોજ શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન અંતરિક્ષ કેન્દ્રમાં PSLV રોકેટના ત્રીજા તબક્કાની મોટરનું સફળ પરીક્ષણ કર્યું હતું. અગાઉના બે મિશન દરમિયાન રોકેટના આ જ તબક્કામાં ટેકનિકલ ખામી સામે આવી હતી. ત્યારબાદ વૈજ્ઞાનિકોએ રોકેટની ડિઝાઇન, ઉત્પાદન પ્રક્રિયા અને ગુણવત્તા તપાસની પદ્ધતિઓની ફરીથી સમીક્ષા કરી હતી.
આ પરીક્ષણ PSLVના આગામી પ્રક્ષેપણની તૈયારીઓ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું છે. અગાઉના બે મિશનમાં એક જ તબક્કામાં સમસ્યા સામે આવતાં ઇસરોએ તેની મોટર અને ઉત્પાદન પ્રક્રિયાની વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરી હતી.
PSLV ઇસરોનું મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રક્ષેપણ વાહન છે. ભારતે વર્ષોથી વિવિધ ઉપગ્રહોને અંતરિક્ષમાં મોકલવા માટે તેનો ઉપયોગ કર્યો છે. અન્ય દેશોના ઉપગ્રહોનું પણ PSLV દ્વારા પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, તાજેતરના બે મિશન દરમિયાન ટેકનિકલ સમસ્યાઓ સામે આવી હતી.
મે 2025માં PSLV-C61 દ્વારા EOS-09 ઉપગ્રહનું પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવી રહ્યું હતું. ઉડાન દરમિયાન રોકેટના ત્રીજા તબક્કામાં ખામી સર્જાઈ હતી. ત્યારબાદ જાન્યુઆરી 2026માં PSLV-C62 મિશન દરમિયાન પણ આ જ તબક્કામાં સમસ્યા સામે આવી હતી.
બંને મિશનમાં એક જ તબક્કા સાથે સમસ્યા સંકળાયેલી હોવાથી વૈજ્ઞાનિકોએ તેની ડિઝાઇન, તૈયારી અને ઉત્પાદન પ્રક્રિયાની ફરીથી તપાસ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ દરમિયાન મોટરના વિવિધ ભાગો, તેમને જોડવાની પ્રક્રિયા અને રોકેટના નિર્માણમાં વપરાતા કાચા માલની નિર્ધારિત ગુણવત્તાના માપદંડો અંગે સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.
ઇસરોએ PS3 એટલે કે PSLVના ત્રીજા તબક્કાની ડિઝાઇન અને તેના સેફ્ટી માર્જિનની નવેસરથી સમીક્ષા કરી હતી. આ પ્રક્રિયા હેઠળ ઉડાન દરમિયાન સર્જાતા દબાણ અને અન્ય ટેકનિકલ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવાની ત્રીજા તબક્કાની ક્ષમતાની તપાસ કરવામાં આવી હતી.
આ ઉપરાંત, ઉત્પાદન માટે સામગ્રીની પસંદગીના માપદંડો અને રોકેટના વિવિધ ભાગોને જોડવાની પ્રક્રિયાની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. અત્યાર સુધી અમલમાં રહેલી ગુણવત્તા તપાસની પદ્ધતિઓનું પણ પુનઃમૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.
PSLV રોકેટ તબક્કાવાર રીતે અંતરિક્ષ તરફ આગળ વધે છે. પ્રથમ અને બીજા તબક્કાનું કાર્ય પૂર્ણ થયા બાદ તેઓ રોકેટથી અલગ થઈ જાય છે. ત્યારબાદ ત્રીજો તબક્કો રોકેટને આગળ વધવા માટે જરૂરી શક્તિ પૂરી પાડે છે.
આથી ત્રીજા તબક્કાની મોટરનું યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ઉડાન દરમિયાન આ તબક્કામાં કોઈ સમસ્યા સર્જાય તો તેની અસર સમગ્ર મિશન પર પડી શકે છે.
12 નવેમ્બરના રોજ કરવામાં આવેલું પરીક્ષણ સામાન્ય રોકેટ પ્રક્ષેપણ નહોતું. આ પરીક્ષણમાં PS3 મોટરને શ્રીહરિકોટા સ્થિત પરીક્ષણ કેન્દ્રમાં જમીન પર સ્થાપિત કરીને ચાલુ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયાને ગ્રાઉન્ડ સ્ટેટિક ટેસ્ટ કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રકારના પરીક્ષણમાં મોટરને અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવતી નથી. તેના બદલે, તેને વિશેષ પરીક્ષણ કેન્દ્રમાં મજબૂત રીતે સ્થાપિત કરીને કાર્યરત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ મોટરની કામગીરી અને તેના સંબંધિત ટેકનિકલ પરિમાણોની નોંધ લેવામાં આવે છે.
આ પરીક્ષણ દ્વારા મોટર નિર્ધારિત ટેકનિકલ જરૂરિયાતો અનુસાર કાર્ય કરી રહી છે કે નહીં તેની તપાસ કરવામાં આવે છે. વૈજ્ઞાનિકોને મોટરની કામગીરી સંબંધિત ડેટા મેળવવામાં પણ મદદ મળે છે.
સતીશ ધવન અંતરિક્ષ કેન્દ્રમાં PSLVના ત્રીજા તબક્કાની મોટરનું આ જ પદ્ધતિથી પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. ઇસરોના જણાવ્યા અનુસાર, પરીક્ષણ સફળ રહ્યું હતું.
અગાઉના બંને મિશનમાં ત્રીજા તબક્કામાં જ ખામી સામે આવી હોવાથી આ પરીક્ષણના પરિણામો વૈજ્ઞાનિકો માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
12 નવેમ્બરના રોજ ત્રીજા તબક્કાની મોટરનું સફળ પરીક્ષણ PSLVને ફરીથી મિશન માટે તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું છે. જોકે, આ પરીક્ષણ સફળ થવાથી આગામી મિશન માટેની તમામ તૈયારીઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ હોવાનું માની શકાય નહીં.
કોઈપણ રોકેટના પ્રક્ષેપણ પહેલાં તેની વિવિધ સિસ્ટમની તપાસ કરવામાં આવે છે. જમીન પર મોટરનું સફળ પરીક્ષણ આ સમગ્ર પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. અંતિમ પ્રક્ષેપણ પહેલાં ઉડાન સંબંધિત અન્ય જરૂરી ટેકનિકલ તપાસ અને તૈયારીઓ પણ પૂર્ણ કરવાની રહે છે.
ભારતના અંતરિક્ષ કાર્યક્રમમાં PSLVની લાંબા સમયથી મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. પૃથ્વીનું નિરીક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અને અન્ય હેતુઓ માટેના અનેક ઉપગ્રહોના પ્રક્ષેપણમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
ત્રીજા તબક્કાની મોટરનું પરીક્ષણ સફળ થતાં PSLVને આગામી મિશન માટે તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયાને આગળ વધારવામાં મદદ મળશે. જોકે, આગામી પ્રક્ષેપણની તારીખ અંગે હજુ સુધી કોઈ નિશ્ચિત માહિતી સામે આવી નથી.
