મરાઠા આરક્ષણની માંગને લઈને 29 ઓગસ્ટથી ભૂખ હડતાળ પર બેઠેલા કાર્યકર્તા મનોજ જરાંગેએ ગુરુવારે 20 દિવસથી ચાલી રહેલું આંદોલન સમાપ્ત કર્યું. તેમણે મહારાષ્ટ્ર સરકારને પોતાની માંગણીઓ પર કાર્યવાહી અને વિચારણા માટે 90 દિવસનો સમય આપ્યો છે. જરાંગેએ કહ્યું કે નિર્ધારિત સમયગાળામાં માંગણીઓ પૂરી નહીં થાય તો તેઓ ફરી મુંબઈમાં આંદોલન શરૂ કરશે.
મનોજ જરાંગેએ 29 ઓગસ્ટે જાલના જિલ્લાના અંતરવાળી સરાટીથી ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી. તેમનો મુખ્ય મુદ્દો મરાઠા સમુદાયને કુણબી વંશાવળીના આધારે અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) કોટા હેઠળ આરક્ષણ અપાવવાનો છે.
જરાંગેએ સરકાર સમક્ષ અન્ય કેટલીક માંગણીઓ પણ મૂકી હતી. તેમાં હૈદરાબાદ, સતારા અને ઔંધ ગેઝેટને માન્યતા આપવી તથા જૂના સરકારી રેકોર્ડ અને દસ્તાવેજોના આધારે મરાઠાઓને કુણબી પ્રમાણપત્ર આપવાનો સમાવેશ થાય છે.
તેમનું કહેવું રહ્યું છે કે જૂના રેકોર્ડના આધારે પાત્ર મરાઠા પરિવારોને કુણબી પ્રમાણપત્ર મળવાથી તેઓ OBC આરક્ષણનો લાભ મેળવી શકશે. આ માંગણીઓને લઈને તેમણે સરકાર પર કાર્યવાહી ઝડપી બનાવવાનું દબાણ કર્યું હતું.
માંગણીઓ પર અપેક્ષિત સુનાવણી ન થતાં જરાંગેએ 15 સપ્ટેમ્બરે મુંબઈ તરફ કૂચ શરૂ કરી હતી. જોકે, બીજા દિવસે બીડ જિલ્લાના પાટોડા પહોંચ્યા બાદ તેમની તબિયત બગડી હતી. ત્યારબાદ તેમણે કૂચ અટકાવી હતી.
ડૉક્ટરોના જણાવ્યા અનુસાર, લાંબા સમય સુધી ભૂખ હડતાળના કારણે તેમનું બ્લડ પ્રેશર અને બ્લડ શુગર ઘણું ઘટી ગયું હતું. તેમને ડિહાઇડ્રેશનની સમસ્યા પણ થઈ હતી. આરોગ્ય સંબંધિત સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને આંદોલનના આગામી પગલા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ હતી.
15 સપ્ટેમ્બરે જાલનાથી મુંબઈ રવાના થતાં પહેલાં જરાંગેએ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજને શ્રદ્ધાંજલિ આપી હતી.
ભૂખ હડતાળ સમાપ્ત કરવાનો નિર્ણય પાટોડામાં મહારાષ્ટ્ર સરકારના પ્રતિનિધિમંડળ સાથે યોજાયેલી બેઠક બાદ લેવામાં આવ્યો હતો. પ્રતિનિધિમંડળમાં મંત્રી રાધાકૃષ્ણ વિખે પાટીલ, દાદા ભુસે, MLC પ્રસાદ લાડ, ધારાસભ્ય સુરેશ ધસ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સામેલ હતા.
બેઠકમાં સરકાર તરફથી જરાંગેને મરાઠા આરક્ષણ સંબંધિત માંગણીઓ પર અત્યાર સુધી શરૂ કરવામાં આવેલા કામની માહિતી આપવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ જરાંગેએ સરકારને પોતાની માંગણીઓ પર આગળની પ્રક્રિયા માટે 90 દિવસનો સમય આપવા સંમતિ દર્શાવી હતી.
મંત્રી રાધાકૃષ્ણ વિખે પાટીલે જણાવ્યું હતું કે સતારા અને કોલ્હાપુર ગેઝેટ સંબંધિત મામલાઓમાં એડવોકેટ જનરલનો લેખિત અભિપ્રાય મળ્યા બાદ આગળની કાર્યવાહી માટે લગભગ 3થી 4 મહિના લાગી શકે છે.
વીખે પાટીલે જરાંગેને ત્રણ પ્રતિનિધિઓ નિયુક્ત કરવા પણ કહ્યું હતું. આ પ્રતિનિધિઓ સરકાર તરફથી કરવામાં આવી રહેલી કાર્યવાહી પ્રગતિ પર નજર રાખી શકશે.
મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે કહ્યું હતું કે સરકારે મરાઠા પ્રદર્શનકારીઓની 13માંથી 12 કાયદેસર રીતે માન્ય માંગણીઓ પર કાર્યવાહી કરી છે. સરકાર દ્વારા આંદોલનના સમયને લઈને પણ સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા, કારણ કે આંદોલન ગણેશોત્સવ દરમિયાન ચાલી રહ્યું હતું.
મંત્રી રાધાકૃષ્ણ વિખે પાટીલે જરાંગેને આંદોલન સમાપ્ત કરવાની અપીલ કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે સરકાર ચર્ચા માટે તૈયાર છે અને મુદ્દાઓને વાતચીત દ્વારા આગળ વધારી શકાય છે.
મંત્રી આશિષ શેલારે પણ જરાંગેને આરોગ્યનું ધ્યાન રાખવા અને ગણેશોત્સવ દરમિયાન પ્રદર્શન ટાળવાની અપીલ કરી હતી. સરકાર અને જરાંગે વચ્ચે ચર્ચા બાદ આંદોલનને હાલ 90 દિવસ માટે અટકાવવાનો માર્ગ ખુલ્યો હતો.
મરાઠા આરક્ષણ મહારાષ્ટ્રની રાજનીતિ અને સામાજિક નીતિ સાથે જોડાયેલો લાંબા સમયથી ચાલી રહેલો મુદ્દો છે. જરાંગેની મુખ્ય માંગ મરાઠા સમુદાયના પાત્ર લોકોને કુણબી પ્રમાણપત્રના આધારે OBC શ્રેણીમાં સામેલ કરવાની છે.
આ માંગનો આધાર જૂના રેકોર્ડ અને વંશાવળીના દસ્તાવેજો છે. જરાંગેનું આંદોલન આ પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાની અને પાત્ર મરાઠા પરિવારોને પ્રમાણપત્ર ઉપલબ્ધ કરાવવાની માંગ પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે. આ ઉપરાંત હૈદરાબાદ, સતારા અને ઔંધ ગેઝેટને માન્યતા આપવાની તથા જૂના રેકોર્ડના આધારે કુણબી પ્રમાણપત્ર આપવાની માંગ પણ આંદોલનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહી છે.
મનોજ જરાંગેએ ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર 2025માં પણ મુંબઈના આઝાદ મેદાનમાં ભૂખ હડતાળ કરી હતી. તે સમયે મોટી સંખ્યામાં તેમના સમર્થકો મુંબઈ પહોંચ્યા હતા. તેના કારણે દક્ષિણ મુંબઈમાં ટ્રાફિક અને સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ પર અસર પડી હતી.
2025ના આંદોલન દરમિયાન સરકાર તરફથી જરાંગેની 8માંથી 6 માંગણીઓ સ્વીકારવામાં આવી હતી અને કુણબી વર્ગીકરણ પ્રમાણપત્રની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 2 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ આંદોલન સમાપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.
2026માં ફરી આંદોલન શરૂ થયા બાદ મરાઠા આરક્ષણનો મુદ્દો રાજ્યમાં ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. આ વખતે જરાંગેએ 20 દિવસની ભૂખ હડતાળ બાદ સરકારને 90 દિવસનો સમય આપ્યો છે.
ભૂખ હડતાળ સમાપ્ત થયા બાદ હવે જરાંગેની માંગણીઓ પર આગળની કાર્યવાહી કરવાની જવાબદારી સરકાર સામે છે. ખાસ કરીને સતારા અને કોલ્હાપુર ગેઝેટ સંબંધિત મામલાઓમાં એડવોકેટ જનરલના અભિપ્રાય અને ત્યારબાદની પ્રક્રિયા પર નજર રહેશે.
જરાંગેએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે 90 દિવસની અવધિમાં તેમની માંગણીઓ પર અપેક્ષિત કાર્યવાહી નહીં થાય તો તેઓ ફરી મુંબઈમાં આંદોલન કરશે.
