સોમવારે મેડિસિનનું નોબેલ પુરસ્કાર ત્રણ વૈજ્ઞાનિકોને આપવામાં આવ્યું. આ વૈજ્ઞાનિકોએ નર્વસ સિસ્ટમ પર મહત્વપૂર્ણ સંશોધન કર્યું છે અને મગજના વિવિધ નર્વ સેલ્સની પ્રવૃત્તિને કેવી રીતે ચાલુ અથવા બંધ કરી શકાય તે સમજવામાં યોગદાન આપ્યું છે.
વર્ષ 2026ના નોબેલ પુરસ્કારોની જાહેરાતની શરૂઆત મેડિસિનના નોબેલ પુરસ્કારથી થઈ છે. ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનના નોબેલ પુરસ્કાર માટે અમેરિકાના કાર્લ ડેઇસેરોથ (Karl Deisseroth) અને જર્મનીના પીટર હેગેમાન (Peter Hegemann) તથા જ્યોર્જ નાગેલ (Georg Nagel)ની સંયુક્ત રીતે પસંદગી કરવામાં આવી છે. ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોને લાઇટ-ગેટેડ આયન ચેનલ્સ અને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ સાથે સંબંધિત તેમના મહત્વપૂર્ણ સંશોધન માટે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.
નોબેલ એસેમ્બલી અનુસાર, આ વૈજ્ઞાનિકોની શોધોએ એવી ટેકનિક વિકસાવવાનો માર્ગ ખોલ્યો, જેના દ્વારા જીવંત મગજમાં રહેલા વ્યક્તિગત નર્વ સેલ્સની પ્રવૃત્તિને પ્રકાશની મદદથી ચાલુ અથવા બંધ કરી શકાય છે. આ ટેકનિકનો ઉપયોગ હવે વિશ્વભરની ન્યુરોસાયન્સ લેબોરેટરીઝમાં મગજની જટિલ કાર્યપ્રણાલીને સમજવા માટે કરવામાં આવે છે.
મગજમાં અબજો નર્વ સેલ્સ અથવા ન્યુરોન હોય છે. આ કોષો વિદ્યુત અને રાસાયણિક સંકેતો દ્વારા એકબીજા સાથે સંવાદ કરે છે. વૈજ્ઞાનિકો સામે લાંબા સમયથી એ પડકાર રહ્યો છે કે અન્ય કોષોને અસર કર્યા વિના કોઈ ચોક્કસ ન્યુરોનની પ્રવૃત્તિને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય. ઓપ્ટોજેનેટિક્સે આ ક્ષેત્રમાં ફેરફાર કર્યો.
આ ટેકનિકમાં પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીનનો ઉપયોગ કરીને કેટલાક કોષોને પ્રકાશ પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા આપવા સક્ષમ બનાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વિશેષ પ્રકાશ સંકેતોની મદદથી વૈજ્ઞાનિકો આ કોષોની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરી શકે છે.
તેના કારણે સંશોધકો મગજમાં કોઈ ચોક્કસ પ્રકારના નર્વ સેલની ભૂમિકાને વધુ ચોકસાઈથી સમજી શકે છે. તેનાથી વર્તન, લાગણીઓ, સ્મૃતિ અને ન્યુરોલોજિકલ પ્રક્રિયાઓના અભ્યાસ માટે નવી શક્યતાઓ ઊભી થઈ છે.
કાર્લ ડેઇસેરોથ અમેરિકાની સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી સાથે સંકળાયેલા વૈજ્ઞાનિક છે. તેમના સંશોધને ઓપ્ટોજેનેટિક્સને એવી પ્રયોગશાળા ટેકનિક તરીકે વિકસાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી, જેના દ્વારા વૈજ્ઞાનિકો જીવંત મગજમાં ન્યુરોનની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરી શકે છે.
આ ટેકનિક દ્વારા કોઈ ચોક્કસ ન્યુરોનની પ્રવૃત્તિમાં ફેરફારથી વર્તન અથવા મગજની અન્ય પ્રક્રિયાઓ પર શું અસર થાય છે તે સમજવું સરળ બન્યું. આ કારણે ઓપ્ટોજેનેટિક્સ આધુનિક ન્યુરોસાયન્સના મહત્વપૂર્ણ સાધનોમાં સામેલ થયું છે.
પીટર હેગેમાન અને જ્યોર્જ નાગેલ જર્મનીના વૈજ્ઞાનિકો છે. હેગેમાન હમ્બોલ્ટ યુનિવર્સિટી ઑફ બર્લિન સાથે સંકળાયેલા છે, જ્યારે નાગેલ યુનિવર્સિટી ઑફ વુર્ઝબર્ગમાં કાર્યરત છે. બંનેએ એવા પ્રકાશ-સંવેદનશીલ આયન ચેનલ્સની શોધ અને અભ્યાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી, જેણે આગળ જઈને ઓપ્ટોજેનેટિક્સના વિકાસનો પાયો મજબૂત કર્યો.
લાઇટ-ગેટેડ આયન ચેનલ્સ એવા પ્રોટીન છે, જેમની પ્રવૃત્તિને પ્રકાશથી પ્રભાવિત કરી શકાય છે. તેમના દ્વારા કોષની ઝિલીમાંથી આરપાર આયનોની અવરજવરને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. ન્યુરોનની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરવાના દૃષ્ટિકોણથી આ શોધ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ છે.
