મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને તેમના હોદ્દા દરમિયાન સત્તાવાર ફરજો નિભાવતી વખતે લેવાયેલા નિર્ણયો અને આપેલા નિવેદનો બદલ મળતી કાનૂની સુરક્ષાનો મુદ્દો હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો છે. બુધવાર, 4 નવેમ્બર 2026ના રોજ આ મામલે દાખલ નવી અરજીઓની સુનાવણી કરતાં સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચને નોટિસ પાઠવી જવાબ માગ્યો છે. આ વિવાદ 2023ના કાયદાની કલમ 16 સાથે સંબંધિત છે.
અરજદારોનું કહેવું છે કે કોઈ અધિકારીને હોદ્દો છોડ્યા બાદ પણ આ પ્રકારની કાનૂની છૂટ આપવી યોગ્ય નથી. તેમણે 2023માં બનાવવામાં આવેલા કાયદાની કલમ 16ને રદ કરવાની માગ કરી છે.
બુધવારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયમૂર્તિ જયમાલ્યા બાગચી અને ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની ખંડપીઠે આ મામલે સુનાવણી કરી હતી. RJDના સાંસદ મનોજ ઝા તથા સામાજિક કાર્યકર અને વકીલ અરુણ કુમાર અગ્રવાલે ચૂંટણી કમિશનરોને આપવામાં આવેલી કાનૂની સુરક્ષા વિરુદ્ધ અરજીઓ દાખલ કરી છે.
સુનાવણી બાદ અદાલતે કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચને નોટિસ પાઠવી છે. બંને પક્ષોને ચાર સપ્તાહની અંદર પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવા જણાવાયું છે. અદાલતે આ અરજીઓને આ જ મુદ્દે અગાઉથી ચાલી રહેલા કેસો સાથે જોડવાનો નિર્દેશ પણ આપ્યો છે.
ચૂંટણી કમિશનરોને મળતી કાનૂની છૂટ અંગે અગાઉ પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. આ પહેલાં એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) અને લોક પ્રહરી નામની સંસ્થા પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચી હતી. ADRની અરજી પર ઓક્ટોબરમાં જ કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચને નોટિસ પાઠવવામાં આવી હતી.
ચૂંટણી કમિશનરોને કાનૂની કાર્યવાહીથી મળતી સુરક્ષાનો મામલો 2023માં બનાવવામાં આવેલા કાયદા સાથે સંબંધિત છે. આ કાયદામાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક, કાર્યકાળ તથા સેવા સંબંધિત નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. વિવાદ ખાસ કરીને તેની કલમ 16ને લઈને છે.
આ કલમ મુજબ, ચૂંટણી કમિશનરોએ પોતાના હોદ્દા પર રહીને સત્તાવાર કામગીરીના સંદર્ભમાં કોઈ નિર્ણય લીધો હોય અથવા નિવેદન આપ્યું હોય, તો તે મામલે તેમની સામે સિવિલ કે ફોજદારી કાર્યવાહી ચલાવી શકાતી નથી.
હોદ્દા પરથી નિવૃત્ત થયા બાદ પણ તેમને આ સુરક્ષા મળતી રહેશે. જોકે, વ્યક્તિગત બાબતોમાં આ છૂટ લાગુ પડતી નથી.
અરજદારોનો સવાલ છે કે જો કોઈ ચૂંટણી કમિશનર પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરે તો તેની સામે કાર્યવાહી કેવી રીતે થઈ શકશે? તેમનું કહેવું છે કે સત્તાવાર કામગીરીના નામે લેવાયેલા ખોટા નિર્ણયને પણ આ જોગવાઈ હેઠળ કાનૂની સુરક્ષા મળી શકે છે. આ કારણસર કલમ 16ને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી છે.
ચૂંટણી સુધારાઓ માટે કાર્યરત એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR)એ 10 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. સંસ્થાએ ચૂંટણી કમિશનરોને આપવામાં આવેલી કાનૂની છૂટ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે.
ADRનું કહેવું છે કે ચૂંટણી કમિશનરોને કોઈપણ દબાણ વિના કામ કરવાની સ્વતંત્રતા મળવી જોઈએ. જોકે, તેનો અર્થ એવો ન હોવો જોઈએ કે તેમના સત્તાવાર નિર્ણયો સામે અદાલતમાં પડકાર આપવાનો માર્ગ જ બંધ કરી દેવામાં આવે.
સંસ્થાએ પોતાની અરજીમાં બંધારણના અનુચ્છેદ 14 અને 21નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. ADRના મતે કાયદો તમામ નાગરિકો માટે સમાન હોવો જોઈએ. જો કોઈ અધિકારી સામે જાણીજોઈને ખોટું કામ કરવાનો આરોપ હોય, તો તે મામલે કાનૂની કાર્યવાહી કરવાની શક્યતા જળવાઈ રહેવી જોઈએ.
આ આધારે ADRએ કલમ 16ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરવાની માગ કરી છે.
સુનાવણી સંબંધિત અરજીઓમાં રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલને મળતી કાનૂની સુરક્ષાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. બંધારણના અનુચ્છેદ 361 હેઠળ આ બંને બંધારણીય હોદ્દા પર રહેલી વ્યક્તિઓને કેટલાક મામલાઓમાં વિશેષ કાનૂની છૂટ આપવામાં આવી છે.
અરજદારોનો સવાલ છે કે જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલને કાનૂની સુરક્ષા આપવા માટે બંધારણમાં અલગ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, ત્યારે ચૂંટણી કમિશનરોને 2023ના કાયદા મારફતે આટલી વ્યાપક છૂટ આપવાનો આધાર શું છે?
તેમનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહેવી જરૂરી છે, પરંતુ અધિકારીઓની કામગીરી સામે કાનૂની સવાલ ઉઠાવવાનો અધિકાર પણ સમાપ્ત થવો જોઈએ નહીં. જો કોઈ નિર્ણયમાં ગંભીર ગેરરીતિના આરોપ લાગે, તો તેની તપાસ માટે કાનૂની માર્ગ ખુલ્લો રહેવો જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટે હજુ સુધી ચૂંટણી કમિશનરોને કાનૂની સુરક્ષા આપતી કલમ 16ને રદ કરી નથી. હાલ આ કાયદો અમલમાં છે. અદાલતે માત્ર કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચ પાસેથી આ મામલે જવાબ માગ્યો છે.
આ કેસની આગામી સુનાવણી 12 ડિસેમ્બરે થવાની માહિતી સામે આવી છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટ કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચનો પક્ષ સાંભળ્યા બાદ ચૂંટણી કમિશનરોને આપવામાં આવેલી કાનૂની સુરક્ષાની બંધારણીય માન્યતા અંગે આગળ વિચારણા કરશે.
