અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે મંગળવારે કતારની રાજધાની દોહામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાશે. ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર, આ બેઠકની વિનંતી ઈરાન તરફથી કરવામાં આવી હતી અને તેનો હેતુ 17 જૂને થયેલા સમજૂતી સ્મરણપત્ર (MoU)ને આગળ વધારવાનો છે. જોકે, ઈરાને આ દાવાને નકારી કાઢતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકા સાથે કોઈપણ સ્તરે રાજકીય વાટાઘાટો નક્કી કરવામાં આવી નથી. ઈરાનના જણાવ્યા મુજબ દોહામાં માત્ર તકનીકી અને આર્થિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવા માટે નિષ્ણાત પ્રતિનિધિમંડળ મોકલવામાં આવશે.
વ્હાઇટ હાઉસમાં પત્રકારો સાથેની વાતચીત દરમિયાન ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે અમેરિકાનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ઈરાન ક્યારેય પરમાણુ હથિયારો વિકસાવી ન શકે. તેમણે કહ્યું કે દોહામાં સંભવિત બેઠક આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે અમેરિકાના વિશેષ દૂત સ્ટીવ વિટકોફ કતાર માટે રવાના થઈ ચૂક્યા છે. તેમણે સાથે જ સ્વીકાર્યું કે આ બેઠક કેટલી સફળ રહેશે તે અંગે હાલમાં કોઈ નિશ્ચિત મૂલ્યાંકન કરી શકાય તેમ નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ આ બેઠક "મહત્વપૂર્ણ પણ બની શકે છે અને નહીં પણ."
ટ્રમ્પના નિવેદન બાદ થોડા જ સમયમાં ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું કે અમેરિકા સાથે કોઈ નવી રાજકીય વાટાઘાટોનું આયોજન નક્કી કરવામાં આવ્યું નથી. મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ દોહામાં માત્ર નિષ્ણાત પ્રતિનિધિમંડળ મોકલવામાં આવશે, જે તકનીકી અને આર્થિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરશે. ઈરાને જણાવ્યું કે આ પ્રતિનિધિમંડળ સમજૂતી સ્મરણપત્ર સાથે જોડાયેલા વ્યવહારિક પાસાઓ પર કામ કરશે અને તેનો હેતુ રાજકીય ચર્ચા કરવાનો નથી.
ઈરાને જણાવ્યું કે અમેરિકા સાથે અંતિમ સમજૂતી અંગેની ચર્ચા ત્યારે જ શરૂ થશે જ્યારે અગાઉથી નક્કી કરાયેલી શરતોનો અમલ કરવામાં આવશે. ઈરાનના જણાવ્યા મુજબ તમામ સૈન્ય મોરચાઓ પરનો સંઘર્ષ સમાપ્ત થવો જોઈએ, ઈરાનના બંદરો પર અમેરિકાનું દબાણ અને નૌકાબંધી દૂર થવી જોઈએ, પ્રદેશમાં અમેરિકાની સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં ઘટાડો થવો જોઈએ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગને સંપૂર્ણપણે સામાન્ય રીતે ખુલ્લો મુકવો જોઈએ. ઉપરાંત, ઈરાની તેલ નિકાસ પરના પ્રતિબંધો દૂર કરવા અને કતાર સહિત અન્ય દેશોમાં અટવાયેલી ઈરાની સંપત્તિઓ મુક્ત કરવાની માંગ પણ પુનરાવર્તિત કરવામાં આવી છે.
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવની અસર હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર જોવા મળી રહી છે, જે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંનો એક છે. તાજેતરના આંકડા મુજબ આ માર્ગ પરથી પસાર થતા માલવાહક જહાજોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહેશે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર વ્યાપક અસર પડી શકે છે. ઊર્જા બજાર આ ઘટનાક્રમ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યું છે.
આ દરમિયાન ઈરાન અને ઓમાને મસ્કટમાં સંયુક્ત હોર્મુઝ સમિતિની પ્રથમ બેઠક યોજી હતી. બેઠકમાં જળમાર્ગની સુરક્ષા, સમુદ્રી વેપારની સતતતા અને પ્રાદેશિક સહકાર જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ઓમાન લાંબા સમયથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મધ્યસ્થની ભૂમિકા ભજવતું આવ્યું છે, તેથી આ બેઠક ભવિષ્યની કૂટનીતિક પ્રક્રિયા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
ઈરાને સંકેત આપ્યો છે કે કતારમાં અટવાયેલી તેની અબજો ડોલરની સંપત્તિનો મોટો હિસ્સો ટૂંક સમયમાં મુક્ત થઈ શકે છે. ઈરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ કુલ 12 અબજ ડોલરમાંથી અંદાજે 6 અબજ ડોલર ટૂંક સમયમાં ઉપલબ્ધ કરાવવાની સંભાવના છે. માનવામાં આવે છે કે દોહામાં થનારી તકનીકી ચર્ચાઓમાં આ મુદ્દો પણ મુખ્ય એજન્ડાનો ભાગ રહેશે અને બંને પક્ષો તેના પર આગળની પ્રક્રિયા નક્કી કરી શકે છે.
મધ્ય પૂર્વમાં તણાવની અસર અનેક દેશોના સમુદ્રી વેપાર પર પડી છે. દક્ષિણ કોરિયાના રાષ્ટ્રપતિ લી જે-મ્યુંગે જણાવ્યું કે તેમના દેશ સાથે સંબંધિત મોટાભાગના જહાજો સુરક્ષિત રીતે હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી બહાર નીકળી ચૂક્યા છે. તેમણે કહ્યું કે સરકાર સતત સ્થિતિ પર નજર રાખી રહી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો સાથે મળીને સમુદ્રી વેપારને સુરક્ષિત રાખવાના પ્રયાસો ચાલુ છે.
ટ્રમ્પે દેશના ઊર્જા બજાર અંગે પણ નિવેદન આપતાં પેટ્રોલ પંપ સંચાલકો અને ઈંધણ વેચાણકારોને જણાવ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ ઘટ્યા હોવા છતાં ગ્રાહકો પાસેથી ઊંચા ભાવ વસૂલવા યોગ્ય નથી. તેમણે ચેતવણી આપી કે જો છૂટક ઈંધણના ભાવમાં ટૂંક સમયમાં ઘટાડો કરવામાં નહીં આવે તો સંબંધિત કંપનીઓ સામે કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
દોહામાં પ્રસ્તાવિત બેઠક અંગે અમેરિકા અને ઈરાને અલગ-અલગ દાવા કર્યા છે. વોશિંગ્ટન તેને કૂટનીતિક પ્રગતિ તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવી રહ્યું છે, જ્યારે તેહરાનનું કહેવું છે કે હાલ માત્ર તકનીકી સ્તરની ચર્ચા થશે. આવી સ્થિતિમાં દોહામાં યોજાનારી બેઠકોમાંથી કોઈ ઠોસ પરિણામ સામે આવે છે કે નહીં તેના પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નજર કેન્દ્રિત છે. જો બંને દેશો પોતાના મતભેદ ઘટાડવામાં સફળ થાય તો મધ્ય પૂર્વમાં તણાવમાં ઘટાડો, વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને રાહત અને પરમાણુ સમજૂતી તરફ નવી શક્યતાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
