जंतर-मंतर येथे CJP च्या आंदोलनादरम्यान झालेल्या हिंसाचाराच्या प्रकरणात दिल्ली पोलिसांचा तपास सुरू असून, सुरक्षा यंत्रणा आंदोलनात सहभागी झालेल्या व्यक्तींच्या हालचाली आणि गुन्हेगारी पार्श्वभूमीची पडताळणी करत आहेत. याचदरम्यान आंदोलनादरम्यान पेट्रोल बॉम्बसारख्या ज्वलनशील पदार्थांच्या साहाय्याने मोठा स्फोट घडवून आणण्याचा कट रचल्याचा दावा समोर आला आहे. तसेच या प्रकरणात पंजाब पोलिसांनी नऊ आरोपींना ताब्यात घेतल्याचा दावा करण्यात आला आहे. मात्र ISI शी संबंधित कथित कट आणि पेट्रोल बॉम्बविषयीच्या या विशिष्ट दाव्यांची उपलब्ध विश्वासार्ह अहवालांद्वारे स्वतंत्र पुष्टी झालेली नसल्याने तपास पूर्ण होईपर्यंत त्याकडे पोलिस किंवा तपास यंत्रणांच्या दाव्याच्या स्वरूपातच पाहणे आवश्यक आहे.
जंतर-मंतरवरील CJP आंदोलनादरम्यान यापूर्वीही परिस्थिती तणावपूर्ण झाली होती. आंदोलनकर्ते आणि पोलिस यांच्यात झालेल्या चकमकीत दगडफेक आणि बाटल्या फेकल्याच्या घटना समोर आल्या होत्या. या घटनेत दिल्ली पोलिसांचे अनेक कर्मचारी जखमी झाले होते. परिस्थिती नियंत्रणात आणण्यासाठी दिल्ली पोलिस आणि RAF यांनी कारवाई केली होती.
20 जुलै रोजी झालेल्या ‘संसद चलो’ मोर्चादरम्यानही आंदोलनकर्ते आणि सुरक्षा दलांमध्ये संघर्ष झाला होता. त्यानंतर दिल्ली पोलिसांनी हिंसाचाराशी संबंधित अनेक गुन्हे नोंदवले. एका FIR मध्ये पोलिस कर्मचाऱ्यांवर हल्ला, सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान आणि संसदेच्या सुरक्षेत घुसखोरी करण्याचा प्रयत्न अशा गंभीर आरोपांचा समावेश करण्यात आला आहे.
घटनेनंतर पोलिसांनी आंदोलनस्थळ आणि परिसरातील CCTV फुटेजचे विश्लेषण सुरू केले. अहवालांनुसार दिल्ली पोलिसांनी सुमारे 2,873 व्यक्तींची ओळख आणि पडताळणी केली. त्यापैकी 989 व्यक्तींविरुद्ध यापूर्वीच गुन्हे नोंद असल्याची माहिती समोर आली. या प्रकरणांमध्ये खून, खुनाचा प्रयत्न, लूट, दरोडा, बलात्कार, शस्त्रास्त्र कायदा आणि NDPS कायद्याशी संबंधित गुन्ह्यांचा समावेश असल्याचे सांगण्यात आले आहे.
पोलिस तपासाचा उद्देश आंदोलनादरम्यानचा हिंसाचार अचानक झाला की त्यामागे पूर्वनियोजित योजना होती, हे स्पष्ट करणे आहे. मोठ्या संख्येने लोक सहभागी झालेल्या आंदोलनात बाहेरील घटक सहभागी होते का, याचाही तपास सुरक्षा यंत्रणा करत आहेत.
तपासादरम्यान पेट्रोल बॉम्ब आणि कथित स्फोटाच्या कटासंदर्भातील दावा समोर आला आहे. तपासात ज्वलनशील पदार्थांची जप्ती किंवा ते आंदोलनस्थळी आणल्याचे सिद्ध झाल्यास प्रकरण अधिक गंभीर ठरू शकते. मात्र या दाव्यांची पुष्टी करण्यासाठी जप्ती, FIR, पोलिसांचे अधिकृत निवेदन आणि न्यायालयात सादर केलेले पुरावे तपासणे आवश्यक राहील.
ISI शी संबंधित कोणत्याही आरोपांकडेही विशेष सावधगिरीने पाहणे आवश्यक आहे. परदेशी गुप्तचर संस्थेच्या भूमिकेबाबतचा आरोप गंभीर स्वरूपाचा असल्याने त्यासाठी तपास यंत्रणांकडून ठोस पुरावे आवश्यक आहेत. उपलब्ध विश्वासार्ह अहवालांमध्ये CJP आंदोलनाच्या संदर्भात गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या व्यक्तींची ओळख आणि हिंसाचाराच्या तपासाची माहिती उपलब्ध आहे; मात्र ISI ने स्फोटाचा कट रचल्याची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध झालेली नाही.
हिंसाचारानंतर जंतर-मंतर आणि परिसरात पोलिस तसेच RAF ची तैनाती वाढवण्यात आली. गर्दी नियंत्रणासाठी पोलिसांनी अश्रुधूर आणि इतर प्राणघातक नसलेल्या साधनांचा वापर केला. अधिकृत पोलिस नोंदींचा हवाला देत प्रसिद्ध झालेल्या अहवालांनुसार RAF ने अनेक प्राणघातक नसलेले गोळे आणि प्लास्टिक पॅलेट्सचाही वापर केला.
तपासाचा एक महत्त्वाचा भाग हिंसाचारात सहभागी असल्याचा संशय असलेल्या आणि CCTV मध्ये दिसलेल्या व्यक्तींची ओळख पटविण्यावर केंद्रित आहे. दिल्ली पोलिसांनी चेहरा ओळख तंत्रज्ञानाचा वापर करून हजारो व्यक्तींची पडताळणी केली. पोलिसांच्या म्हणण्यानुसार पडताळणी झालेल्या व्यक्तींमध्ये मोठ्या संख्येने आधीपासून गुन्हेगारी नोंदी असलेल्या व्यक्ती आढळल्या.
या तपासातून काही व्यक्ती आंदोलनाच्या मूळ उद्देशापेक्षा वेगळ्या हेतूने गर्दीत सहभागी झाल्या होत्या का, हा प्रश्नही उपस्थित झाला आहे. मात्र एखाद्या व्यक्तीविरुद्ध पूर्वी गुन्हा नोंद असणे म्हणजे त्या व्यक्तीने जंतर-मंतरवरील हिंसाचारात किंवा कोणत्याही कटात सहभाग घेतल्याचे सिद्ध होत नाही. प्रत्येक आरोपीची भूमिका स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे सिद्ध करावी लागेल.
पेट्रोल बॉम्बशी संबंधित कथित प्रकरणातही हीच कायदेशीर प्रक्रिया लागू होईल. पोलिसांना जप्त केलेली वस्तू काय होती, ती कोणाच्या ताब्यात होती, ती कुठून आणली गेली आणि तिचा वापर किंवा वापराची तयारी कोणत्या उद्देशाने केली जात होती, हे सिद्ध करावे लागेल. तसेच आरोपींमध्ये संघटित कटाचा संबंध होता की नाही, याचाही तपासाचा भाग असेल.
पंजाब पोलिसांनी नऊ आरोपींना अटक केल्याच्या दाव्याबाबतही अधिकृत माहिती समोर येणे आवश्यक आहे. प्रत्यक्षात अटक झाली असल्यास अटकेची तारीख, ठिकाण, नोंदवलेली FIR, जप्ती आणि लावण्यात आलेली कायदेशीर कलमे यांवरून तपासाची दिशा अधिक स्पष्ट होऊ शकते.
जंतर-मंतर आंदोलनानंतर दिल्ली पोलिसांच्या तपासात पूर्वी गुन्हे नोंद असलेल्या व्यक्तींची उपस्थिती आढळल्याचे सांगण्यात आले आहे. पोलिसांच्या आकडेवारीनुसार पडताळणी झालेल्या व्यक्तींमध्ये 101 जणांवर खुनाचे, 62 जणांवर खुनाच्या प्रयत्नाचे आणि 284 जणांवर लूट किंवा दरोड्याचे गुन्हे नोंद होते. शस्त्रास्त्र आणि अमली पदार्थांशी संबंधित गुन्ह्यांमध्येही अनेक व्यक्तींची नोंद असल्याचे सांगण्यात आले.
या आधारे पोलिसांनी हिंसाचारादरम्यान अशा व्यक्तींची भूमिका काय होती, याचा तपास सुरू केला आहे. मात्र पोलिसांचा तपास आणि न्यायालयात आरोप सिद्ध होणे या स्वतंत्र प्रक्रिया असून, कोणत्याही आरोपीला दोषी ठरविण्यापूर्वी न्यायालयीन प्रक्रिया पूर्ण होणे आवश्यक आहे.
CJP आंदोलनादरम्यान पोलिस आणि आंदोलनकर्त्यांमध्ये अनेक ठिकाणी संघर्ष झाल्याचे समोर आले. RAF कर्मचाऱ्यांवर कथित मारहाणीच्या प्रकरणात दिल्ली पोलिसांनी सार्वजनिक सेवकावर हल्ला करण्यासह संबंधित कलमांखाली अज्ञात व्यक्तींविरुद्ध FIR नोंदवली आहे.
तपास यंत्रणांसमोर शांततापूर्ण आंदोलनकर्ते आणि हिंसाचारात सहभागी झालेल्या व्यक्ती यांच्यात स्पष्ट फरक करण्याचे आव्हान आहे. हजारो लोक सहभागी असलेल्या आंदोलनात प्रत्येक व्यक्तीची भूमिका CCTV फुटेज, व्हिडिओ, साक्षीदार आणि इतर पुराव्यांच्या आधारे निश्चित करावी लागणार आहे.
तपासात स्फोटाच्या कथित कटाचा दावा सिद्ध झाल्यास प्रकरण सामान्य हिंसाचारापेक्षा अधिक गंभीर ठरू शकते. अशा परिस्थितीत सुरक्षा यंत्रणा आरोपींचे संपर्क, मोबाईल रेकॉर्ड, आर्थिक व्यवहार आणि संभाव्य नेटवर्कची चौकशी करू शकतात. मात्र या सर्व बाबींची पुष्टी अधिकृत तपासानंतरच होऊ शकते.
CJP आंदोलनासंदर्भातील राजकीय वाद सुरू असून आंदोलनकर्त्यांनी पोलिसांच्या कारवाईवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. दुसरीकडे, पोलिसांनी गर्दी हिंसक झाल्यानंतर कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्यासाठी कारवाई केल्याचे म्हटले आहे. या घटनेत पोलिस आणि आंदोलनकर्ते दोघेही जखमी झाल्याच्या अहवालांची नोंद आहे.
या संपूर्ण प्रकरणादरम्यान सामाजिक माध्यमांवर विविध दावे मोठ्या प्रमाणात प्रसारित झाले आहेत. त्यामुळे पोलिसांच्या अधिकृत पुष्टीशिवाय कोणत्याही व्हायरल दाव्याला तथ्य म्हणून स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही. विशेषतः ISI च्या कथित भूमिकेसंबंधी किंवा स्फोटाच्या कटासंदर्भातील आरोपांसाठी अधिकृत तपास अहवाल आवश्यक राहतील.
सध्या CJP आंदोलनाशी संबंधित प्रकरणांमध्ये हिंसाचारातील संशयितांची ओळख, गुन्हेगारी पार्श्वभूमीची पडताळणी, CCTV फुटेजचे विश्लेषण आणि पोलिस कर्मचाऱ्यांवरील हल्ल्यांच्या तपासाचा व्याप मोठा आहे.
पंजाबमध्ये अटक केल्याचा दावा करण्यात आलेल्या नऊ आरोपींविरुद्ध पेट्रोल बॉम्ब किंवा इतर स्फोटक साहित्याशी संबंधित ठोस पुरावे समोर आल्यास तपासाची दिशा बदलू शकते. त्यानंतर संबंधित साहित्य कुठून आले, कोणाच्या निर्देशावर आणले गेले आणि त्याचा जंतर-मंतरवरील हिंसाचाराशी संबंध होता का, याचा तपास केला जाईल.
उपलब्ध माहितीनुसार CJP च्या जंतर-मंतर आंदोलनानंतर दिल्ली पोलिसांनी मोठ्या प्रमाणावर तपास सुरू केला असून आंदोलनात सहभागी झालेल्या व्यक्तींच्या गुन्हेगारी पार्श्वभूमीची पडताळणी करण्यात आली आहे. हिंसाचाराशी संबंधित प्रकरणांमध्ये गंभीर गुन्हेगारी नोंदी असलेल्या अनेक व्यक्तींची ओळख पटल्याचे पोलिसांनी म्हटले आहे.
मात्र ‘ISI ने स्फोटाचा कट रचला’ आणि ‘पेट्रोल बॉम्ब घेऊन आलेल्या नऊ आरोपींना पंजाब पोलिसांनी अटक केली’ या दाव्यांची अधिकृत आणि स्वतंत्र पुष्टी होईपर्यंत त्यांना आरोप किंवा तपास यंत्रणांचे दावे म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. या प्रकरणातील पुढील अधिकृत कारवाई आणि निवेदनांनंतरच तपासाचे संपूर्ण चित्र स्पष्ट होऊ शकेल.
