पटणा जंक्शनवरील वाढता प्रवासी आणि रेल्वेगाड्यांचा ताण कमी करण्यासाठी हार्डिंग पार्क येथे विकसित करण्यात येत असलेले नवीन पॅसेंजर टर्मिनल सध्या संथ बांधकामाच्या गतीमुळे रखडले आहे. सुमारे 95 कोटी रुपयांच्या या प्रकल्पाच्या निविदेला मंजुरी मिळून सुमारे 24 महिने झाले असले तरी पहिल्या टप्प्यातील 10 टक्के कामही पूर्ण झालेले नाही.
हार्डिंग पार्क पॅसेंजर टर्मिनलचा उद्देश पटणा जंक्शनच्या मुख्य मार्गावरील दबाव कमी करणे हा आहे. प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर लोकल आणि मेमू यांसारख्या प्रवासी रेल्वेगाड्यांपैकी काही गाड्यांचे संचालन हार्डिंग पार्क येथून करण्याचे प्रस्तावित आहे.
रेल्वेच्या अधिकृत प्रकल्प दस्तऐवजानुसार हार्डिंग पार्क येथे पाच टर्मिनल प्लॅटफॉर्म विकसित करून पटणा जंक्शनची हाताळणी क्षमता वाढविण्याचा प्रस्ताव आहे. यामुळे स्थानिक प्रवाशांसाठी स्वतंत्र टर्मिनल उपलब्ध होण्यासोबतच पटणा जंक्शनवरील रेल्वे परिचालनाची क्षमता वाढविण्याची योजना आहे.
या प्रकल्पाची निविदा सप्टेंबर 2024 मध्ये सुमारे 95 कोटी रुपयांच्या खर्चाने मंजूर करण्यात आली होती. सुरुवातीच्या योजनेनुसार पहिल्या टप्प्यातील काम सुमारे 12 महिन्यांत पूर्ण करायचे होते. त्यानंतर रेल्वेने पहिला टप्पा डिसेंबर 2026 पर्यंत पूर्ण करण्याचे लक्ष्य निश्चित केले. सप्टेंबर 2026 अखेर आला असून निर्धारित मुदत जवळ आली आहे, मात्र प्रकल्पाची भौतिक प्रगती अद्याप 10 टक्क्यांपेक्षा कमी असल्याचे सांगितले जात आहे.
प्रकल्पासमोरील प्रमुख अडथळा हार्डिंग पार्क परिसरातील वॉशिंग पिट लाइन असल्याचे सांगितले जात आहे. बांधकाम क्षेत्रात रेल्वेची विद्यमान परिचालन व्यवस्था आणि वॉशिंग पिटशी संबंधित कामकाज सुरू असल्याने बांधकाम संस्थेला पुरेशी कार्यक्षेत्र उपलब्ध होत नाही.
एकीकडे विद्यमान रेल्वे परिचालनावर परिणाम होऊ न देता व्यवस्था सुरू ठेवणे आवश्यक आहे, तर दुसरीकडे नवीन टर्मिनलसाठी ट्रॅक, प्लॅटफॉर्म आणि इमारतींचे बांधकाम पुढे नेणे आवश्यक आहे. या दोन्ही बाबींमध्ये समन्वय साधताना बांधकामाच्या गतीवर परिणाम होत आहे.
वॉशिंग पिटशी संबंधित अडथळ्याचा परिणाम केवळ एका भागाच्या बांधकामापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. नवीन रेल्वे ट्रॅकची लिंकिंग आणि प्लॅटफॉर्मशी संबंधित अनेक कामांवरही त्याचा परिणाम झाला आहे. एसएनटी म्हणजेच सिग्नल अँड टेलिकम्युनिकेशन इमारतीच्या बांधकामाच्या प्रगतीलाही यामुळे अडथळा आल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
प्रकल्पाच्या संथ प्रगतीचा रेल्वे स्तरावर आढावा घेण्यात आला आहे. 30 एप्रिल 2026 रोजी पूर्व मध्य रेल्वेचे तत्कालीन महाव्यवस्थापक छत्रसाल सिंह यांनी पटण्यातील रेल्वे प्रकल्पांच्या आढावा बैठकीत हार्डिंग पार्क टर्मिनलच्या कामाच्या स्थितीबाबत निर्देश दिले होते.
पहिल्या टप्प्यातील ट्रॅक लिंकिंग, बाउंड्री वॉल, ब्रिज एक्स्टेंशन आणि एसअँडटी इमारतीशी संबंधित कामांना गती देण्यासह तांत्रिक अडथळे दूर करण्यासाठी वेळमर्यादा निश्चित करण्यात आली होती. दुसऱ्या टप्प्याचे डिझाइनही लवकर तयार करण्याचे निर्देश देण्यात आले होते.
मात्र त्यानंतरही प्रकल्पाच्या गतीमध्ये अपेक्षित वाढ झालेली नाही. ताज्या अहवालानुसार पाच महिने उलटूनही बांधकामाचा मोठा भाग पुढे सरकलेला नाही. साइटवरील चहारदीवारीशी संबंधित काम पुढे गेले असले तरी मुख्य टर्मिनल संरचना, प्लॅटफॉर्म आणि इतर महत्त्वाच्या संरचनांचे बांधकाम अपेक्षित पातळीवर पोहोचलेले नाही.
हार्डिंग पार्क टर्मिनलच्या पहिल्या टप्प्यात पाच प्लॅटफॉर्म आणि पाच रेल्वे मार्ग तयार करण्याची योजना आहे. याशिवाय जी+4 स्टेशन इमारत, जी+6 एसएनटी इमारत, सबवे, फूट ओव्हरब्रिज, सिग्नल आणि टेलिकम्युनिकेशन इमारत तसेच प्रवाशांशी संबंधित इतर सुविधा विकसित करण्यात येणार आहेत.
प्लॅटफॉर्मवर कव्हर शेड उभारण्याचीही योजना आहे, ज्यामुळे प्रवाशांना हवामानापासून संरक्षण मिळेल.
सुरुवातीला हार्डिंग पार्क टर्मिनलवर चार प्लॅटफॉर्म उभारण्याची योजना होती. एप्रिल 2024 मध्ये रेल्वे बोर्डाने प्रकल्पाला मंजुरी दिल्यानंतर मेमू आणि लोकल रेल्वेगाड्यांच्या संचालनासाठी टर्मिनल विकसित करण्याची योजना समोर आली होती. त्यानंतर पहिल्या टप्प्यातील प्लॅटफॉर्मची संख्या वाढवून पाच करण्यात आली. रेल्वेच्या योजनेत मोठ्या संख्येने लोकल रेल्वेगाड्या हार्डिंग पार्क येथून चालविण्याची शक्यताही व्यक्त करण्यात आली होती.
या प्रकल्पाचा संबंध पटणा जंक्शनच्या पुनर्विकासासह भविष्यातील प्रवासी क्षमतेशीही जोडला जात आहे. पटणा जंक्शन हे राजधानीतील सर्वाधिक व्यस्त रेल्वे स्थानकांपैकी एक असून येथे विविध श्रेणीतील रेल्वेगाड्यांचे संचालन होते.
लोकल आणि उपनगरीय रेल्वेगाड्यांपैकी काही गाड्यांचे संचालन स्वतंत्र टर्मिनलमधून झाल्यास मुख्य स्थानकाच्या रेल्वे मार्गांच्या क्षमतेच्या वापरात बदल होऊ शकतो. हार्डिंग पार्क टर्मिनलची मूळ योजना परिचालन स्वतंत्र करण्याच्या दिशेने तयार करण्यात आली आहे.
रेल्वेनुसार हार्डिंग पार्क येथे तयार होणाऱ्या पाच नवीन टर्मिनल प्लॅटफॉर्ममुळे पटणा जंक्शनची हाताळणी क्षमता वाढू शकते. प्रकल्पाच्या लाभांमध्ये सुधारित रेल्वे वेळापत्रक नियोजन, टर्नअराउंड आणि आधुनिक प्रवासी सुविधांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.
या प्रकल्पाच्या बांधकामाच्या सुरुवातीचेही विविध टप्पे राहिले आहेत. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 30 मे 2025 रोजी हार्डिंग पार्क येथे प्रस्तावित नवीन टर्मिनल इमारतीचे ऑनलाइन शिलान्यास केले होते. त्यावेळी प्रकल्पाची अंदाजित किंमत सुमारे 95 कोटी रुपये सांगण्यात आली होती आणि प्रकल्प दोन टप्प्यांत पूर्ण करण्याची योजना असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.
पहिल्या टप्प्यात पाच प्लॅटफॉर्म आणि पाच रेल्वे मार्ग विकसित करण्याचा प्रस्ताव होता. शिलान्यासानंतर बांधकाम सुरू झाले, मात्र साइटवरील तांत्रिक आणि परिचालनाशी संबंधित अडथळ्यांमुळे काम अपेक्षित गतीने पुढे जाऊ शकले नाही.
2026 मध्ये प्रकल्पाच्या आढाव्यादरम्यान रेल्वे अधिकाऱ्यांनी तांत्रिक अडथळे दूर करून कामाला गती देण्याचे निर्देश दिले. तरीही सप्टेंबर 2026 मधील स्थितीनुसार प्रकल्पाचा मोठा भाग अद्याप अपूर्ण आहे.
ताज्या अहवालात प्रकल्पाच्या खर्चात वाढ झाल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. अहवालानुसार कालावधी वाढल्याने प्रकल्पाचा खर्च सुमारे 15 टक्क्यांपेक्षा अधिक वाढल्याची माहिती समोर आली आहे.
मात्र अंतिम सुधारित खर्च आणि त्यासाठीची औपचारिक मंजुरी यांची स्थिती स्वतंत्रपणे स्पष्ट होणे बाकी आहे. बांधकामाला झालेल्या विलंबाचा परिणाम रेल्वेच्या अर्थसंकल्पावर आणि प्रकल्पाच्या आर्थिक बाजूवर होऊ शकतो.
हार्डिंग पार्क टर्मिनल अपूर्ण राहिल्याचा परिणाम लोकल आणि मेमू रेल्वेगाड्यांसाठी स्वतंत्र टर्मिनल प्रस्तावित असलेल्या प्रवाशांवरही होऊ शकतो. सध्या या रेल्वेगाड्यांचे संचालन विद्यमान रेल्वे नेटवर्क आणि स्थानकांवर अवलंबून आहे.
नवीन टर्मिनल तयार झाल्यानंतर परिचालन व्यवस्थेत बदल अपेक्षित आहे. मात्र बांधकाम पूर्ण होईपर्यंत विद्यमान व्यवस्था सुरू राहणार आहे.
नवीन ट्रॅक आणि प्लॅटफॉर्म तयार करण्यासाठी बांधकाम संस्थेला पुरेसे आणि सुरक्षित कार्यक्षेत्र उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याने वॉशिंग पिट लाइनशी संबंधित समस्या सोडविणे महत्त्वाचे आहे. दुसरीकडे, विद्यमान रेल्वेगाड्या आणि कोचिंगशी संबंधित कामकाज अचानक थांबविणे रेल्वेसाठी शक्य नाही.
त्यामुळे परिचालन आणि बांधकाम यांच्यात टप्प्याटप्प्याने समन्वय साधणे आवश्यक आहे. या समन्वयातील अडचण प्रकल्पाच्या विलंबाचे प्रमुख कारण असल्याचे सांगितले जात आहे.
रेल्वेच्या वतीने प्रकल्प वेळेत पूर्ण करण्यासाठी देखरेख सुरू असल्याचे सांगण्यात आले आहे. पूर्व मध्य रेल्वेचे सीपीआरओ सरस्वती चंद्र यांच्या म्हणण्यानुसार, उपलब्ध अडथळे दूर करून काम सुरळीतपणे पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
सध्या हार्डिंग पार्क टर्मिनलच्या 95 कोटी रुपयांच्या प्रकल्पाचा मोठा भाग बांधकामाधीन आहे आणि पहिल्या टप्प्यातील 10 टक्क्यांपेक्षा कमी काम पूर्ण झाल्याची माहिती समोर आली आहे. डिसेंबर 2026 ची निर्धारित मुदत जवळ आली आहे. पाच प्लॅटफॉर्म, पाच रेल्वे मार्ग, स्टेशन इमारत, एसएनटी इमारत, सबवे, फूट ओव्हरब्रिज आणि प्रवासी सुविधांचा समावेश असलेले हे टर्मिनल पूर्ण होण्याचा कालावधी तांत्रिक अडथळे दूर होणे आणि बांधकामाच्या गतीवर अवलंबून आहे.
