विदेशातील प्रतिष्ठित विद्यापीठांमध्ये उच्च शिक्षण घेण्याची इच्छा असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी National Overseas Scholarship (NOS) योजना आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देते. केंद्र सरकारच्या या योजनेअंतर्गत पात्र विद्यार्थ्यांना मास्टर्स आणि पीएचडी अभ्यासक्रमांसाठी परदेशात शिक्षण घेण्यासाठी व्यापक आर्थिक मदत दिली जाते, ज्यामुळे आर्थिक अडचणी त्यांच्या शिक्षणाच्या आड येऊ नयेत.
National Overseas Scholarship (NOS) ही केंद्र सरकारची एक महत्त्वाची शिष्यवृत्ती योजना असून आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांतील गुणवंत विद्यार्थ्यांना आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या शिक्षणापर्यंत पोहोच उपलब्ध करून देणे हा तिचा उद्देश आहे. या योजनेअंतर्गत निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांना जगातील प्रतिष्ठित आणि मान्यताप्राप्त परदेशी विद्यापीठांमध्ये उच्च शिक्षण घेण्याची संधी मिळते.
प्रतिभावान असूनही आर्थिक कारणांमुळे परदेशातील शिक्षणाचा खर्च उचलू न शकणाऱ्या विद्यार्थ्यांना सहाय्य करणे हे या योजनेचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. पात्र विद्यार्थ्यांनी जागतिक दर्जाचे शिक्षण घेऊन आपल्या करिअरला नवी दिशा द्यावी आणि देशाच्या विकासात योगदान द्यावे, असा सरकारचा उद्देश आहे.
ही शिष्यवृत्ती विशेषतः अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST), डी-नोटिफाइड, भटक्या आणि अर्ध-भटक्या जमाती (DNT), भूमिहीन कृषी मजूर तसेच पारंपरिक कारागीर कुटुंबांतील विद्यार्थ्यांसाठी उपलब्ध आहे.
योजनेसाठी अर्ज करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना निर्धारित पात्रता निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे. SC, DNT, भूमिहीन कृषी मजूर आणि पारंपरिक कारागीर वर्गातील अर्जदारांच्या कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न 8 लाख रुपयांपेक्षा कमी असावे. ST वर्गातील विद्यार्थ्यांसाठी वार्षिक उत्पन्नाची कमाल मर्यादा 6 लाख रुपये निश्चित करण्यात आली आहे.
याशिवाय, अर्जाच्या वेळी उमेदवाराचे वय 35 वर्षांपेक्षा कमी असावे. तसेच विद्यार्थ्याकडे मान्यताप्राप्त परदेशी विद्यापीठातील मास्टर्स किंवा पीएचडी अभ्यासक्रमासाठी बिनशर्त प्रवेश प्रस्ताव (Unconditional Offer Letter) असणे आवश्यक आहे.
National Overseas Scholarship अंतर्गत विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाशी संबंधित बहुतांश खर्च सरकारकडून उचलला जातो. यामध्ये परदेशी विद्यापीठाची ट्युशन फी, राहणीमान आणि भोजनासाठी देखभाल भत्ता, वैद्यकीय विमा, व्हिसा शुल्क तसेच परदेश प्रवासासाठी इकॉनॉमी क्लास विमानतिकीटाचा खर्च समाविष्ट आहे.
या आर्थिक सहाय्याचा उद्देश विद्यार्थ्यांवर आणि त्यांच्या कुटुंबांवर आर्थिक भार पडू नये तसेच ते पूर्णपणे शिक्षण आणि संशोधन कार्यावर लक्ष केंद्रित करू शकावेत, हा आहे. त्यामुळे परदेशात उच्च शिक्षण घेण्याची इच्छा असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी ही योजना महत्त्वाची मानली जाते.
National Overseas Scholarship साठी अर्ज संबंधित मंत्रालयांमार्फत केले जातात. अनुसूचित जाती, DNT, भूमिहीन कृषी मजूर आणि पारंपरिक कारागीर वर्गातील विद्यार्थी सामाजिक न्याय आणि अधिकारिता मंत्रालय (MSJE) च्या पोर्टलद्वारे अर्ज करू शकतात.
अनुसूचित जमाती वर्गातील विद्यार्थ्यांसाठी अर्ज प्रक्रिया जनजातीय कार्य मंत्रालयाच्या National Overseas Scholarship पोर्टलमार्फत राबवली जाते. अर्ज करण्यापूर्वी उमेदवारांनी पात्रता निकष, आवश्यक कागदपत्रे, विद्यापीठ प्रवेशाशी संबंधित अटी आणि अर्जाची अंतिम तारीख यांची माहिती काळजीपूर्वक तपासावी.
तज्ज्ञांच्या मते, National Overseas Scholarship ही परदेशातील अग्रगण्य विद्यापीठांमध्ये शिक्षण घेऊ इच्छिणाऱ्या, परंतु आर्थिक मर्यादांमुळे ते शक्य नसलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी एक महत्त्वाची संधी आहे. ही योजना उच्च शिक्षणासाठी नवीन संधी उपलब्ध करून देण्यासोबतच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारतीय विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढविण्यासही प्रोत्साहन देते.
