AI र बायोलगरबाट जनावरको सञ्चार बुझ्ने प्रयास
मानव र जनावरबीच संवादको सम्भावना अब साइन्स फिक्सनमा मात्र सीमित छैन। AI र बायोलगरको सहयोगमा वैज्ञानिकहरूले जनावरका आवाजका ठूला डेटासेट विश्लेषण गरिरहेका छन्। विशेषज्ञहरूको अनुमानअनुसार, 2030 सम्म AI ले जनावरहरूको सञ्चारसँग सम्बन्धित यस्ता ढाँचाहरू पहिचान गर्न सक्छ, जसबाट उनीहरूको सञ्चार बुझ्ने दिशामा उल्लेखनीय सफलता मिल्न सक्छ।
जनावरको भाषा बुझ्ने प्रयास पुरानो
मानिसले लामो समयदेखि जनावरको व्यवहार र उनीहरूको आवाजको अर्थ बुझ्ने प्रयास गर्दै आएको छ। अहिलेसम्म भने अर्को प्रजातिको भाषा मानिसहरूले एकअर्कासँग संवाद गरेजस्तै पूर्ण रूपमा बुझ्न सम्भव भएको छैन। नयाँ AI प्रविधिले यस दिशामा परिवर्तन ल्याउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
रिपोर्टअनुसार, मानिसले जनावरसँग संवाद गर्ने प्रयास गरेको इतिहास नयाँ होइन। अनुसन्धानकर्ताहरूले करिब 12,000 वर्ष पुराना हड्डीबाट बनेका बाँसुरीहरू फेला पारेका छन्। ती बाँसुरीहरूको प्रयोग पक्षी, विशेषगरी बाजसँग संवाद गर्ने प्रयाससँग सम्बन्धित हुन सक्ने मानिन्छ।
पछिल्लो समयमा वैज्ञानिकहरूले पनि विभिन्न प्रजातिको सञ्चारबारे अध्ययन गरेका छन्। पशु मनोवैज्ञानिक आइरीन पेपरबर्गले अफ्रिकी ग्रे तोता एलेक्समाथि करिब 30 वर्ष अनुसन्धान गरेकी थिइन्। मानवविज्ञानी जेन गुडालले पनि चिम्पान्जीको व्यवहार र उनीहरूको आवाज बुझ्ने आफ्नो अनुभव साझा गरेकी छन्।
AI र बायोलगरबाट ठूलो डेटासेट तयार गरिँदै
हाल यो अनुसन्धान नयाँ प्रविधिको सहयोगमा अघि बढिरहेको छ। वैज्ञानिकहरूले साना इलेक्ट्रोनिक रेकर्डिङ ट्याग अर्थात् बायोलगर प्रयोग गरिरहेका छन्। यी उपकरण विभिन्न प्रजातिका जनावरको शरीरमा लगाउन सकिन्छ, जसबाट उनीहरूको आवाज र सञ्चारसँग सम्बन्धित डेटा निरन्तर रेकर्ड गर्न सकिन्छ।
ह्वेलका आवाजदेखि ब्वाँसाका हुआँ-हुआँसम्मका रेकर्डिङबाट ठूला डेटासेट तयार गर्न सकिन्छ। त्यसपछि AI ले यी डेटाको विश्लेषण गरी बारम्बार दोहोरिने ढाँचाहरू पहिचान गर्न सक्छ।
यस प्रक्रियाले वैज्ञानिकहरूलाई कुनै विशेष आवाज वा संकेतको सम्बन्ध कुन व्यवहार वा परिस्थितिसँग छ भन्ने बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ। यद्यपि यसको अर्थ AI ले निश्चित रूपमा मानिसले जस्तै जनावरको सम्पूर्ण भाषालाई अनुवाद गर्न सक्छ भन्ने होइन। यो विषय अझै अनुसन्धान र प्राविधिक विकासकै चरणमा छ।
2030 सम्म सफलताको अपेक्षा, दुरुपयोगको जोखिम
यस क्षेत्रमा प्रमुख समर्थकहरूमध्ये एक निजी इक्विटी अर्बपति जेरेमी कलरले AI को तीव्र प्रगतिका कारण 2030 सम्म जनावरको सञ्चार बुझ्ने दिशामा ठूलो सफलता हासिल हुन सक्ने बताएका छन्। यस क्षेत्रमा काम गरिरहेका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, जनावरका भावना र आवश्यकतालाई अझ राम्रोसँग बुझ्न सके मानिसहरूको उनीहरूप्रतिको व्यवहारमा पनि परिवर्तन आउन सक्छ।
तर यस प्रविधिको अर्को पक्ष पनि छ। जनावरका आवाज र व्यवहार बुझ्ने क्षमताको दुरुपयोग सिकार गर्न वा उनीहरूलाई नियन्त्रण गर्न हुन सक्छ। इतिहासमा प्रविधि जनावरविरुद्ध प्रयोग गरिएका उदाहरणहरू पनि पाइन्छन्।
बीसौँ शताब्दीमा ह्वेलको सिकार गर्नेहरूले सोनार प्रविधि प्रयोग गरेको उल्लेख गरिन्छ। अहिले पनि सिकारीहरूले पक्षीको आवाजको रेकर्डिङ वा नक्कल प्रयोग गरेर उनीहरूलाई जालमा पार्ने गर्छन्।
AI आधारित जनावर अनुवादमा काम गरिरहेका अनुसन्धानकर्ताहरूले पनि यो जोखिमलाई गम्भीर रूपमा लिएका छन्। उदाहरणका लागि, कागको सञ्चारसँग सम्बन्धित जानकारीको गलत प्रयोग गरेर उनीहरूलाई सजिलै निशाना बनाउन सकिने अवस्था आउन सक्छ।
त्यसैले जनावरको भाषा बुझ्ने प्रविधिको विकास वैज्ञानिक अवसर भए पनि यसको जिम्मेवार प्रयोग ठूलो चुनौती बनेको छ।
