झारखण्डको देवघरस्थित अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (एम्स देवघर) मा पहिलोपटक ‘अवेक क्रेनियोटोमी’ सफलतापूर्वक गरिएको छ। यस जटिल मस्तिष्क शल्यक्रियाका क्रममा बिरामीलाई शल्यक्रियाको आवश्यक चरणमा सचेत अवस्थामा राखिएको थियो।
एम्स देवघरमा पहिलो अवेक क्रेनियोटोमी
‘अवेक क्रेनियोटोमी’ मा मस्तिष्कको त्यस्तो भागनजिक शल्यक्रिया गरिन्छ, जहाँ शरीरका महत्वपूर्ण गतिविधि नियन्त्रण गर्ने क्षेत्रहरू हुन सक्छन्। बिरामी सचेत अवस्थामा रहँदा चिकित्सकहरूले शल्यक्रियाका क्रममा उसको न्युरोलोजिकल क्षमताको निरन्तर निगरानी गर्न सक्छन्।
सामान्य मस्तिष्क शल्यक्रियामा बिरामीलाई एनेस्थेसिया दिएर बेहोस गराइन्छ। तर केही विशेष परिस्थितिमा शल्यक्रियाको महत्वपूर्ण चरणमा बिरामीलाई सचेत राखिन्छ। यसको उद्देश्य ट्युमर हटाउनुका साथै बोल्ने, बुझ्ने, शरीरको गतिविधि तथा अन्य आवश्यक न्युरोलोजिकल कार्यसँग सम्बन्धित मस्तिष्कका महत्वपूर्ण भागमा क्षति नपुगोस् भन्ने सुनिश्चित गर्नु हो।
न्युरोमोनिटरिङमार्फत ट्युमर हटाउने प्रक्रिया
एम्स देवघरमा गरिएको शल्यक्रियामा मस्तिष्कको ट्युमर हटाउन न्युरोमोनिटरिङको प्रयोग गरिएको रिपोर्टमा उल्लेख छ। यस प्रविधिमार्फत शल्यक्रियाका क्रममा महत्वपूर्ण न्युरोलोजिकल कार्यको निगरानी गर्दै ट्युमर हटाउने प्रक्रिया अघि बढाइन्छ।
बिरामीको अवस्था र न्युरोलोजिकल कार्यमा निरन्तर निगरानी राख्दा संवेदनशील मस्तिष्क क्षेत्रनजिक शल्यक्रिया गर्ने चिकित्सकीय टोलीलाई थप जानकारी प्राप्त हुन्छ। बिरामीसँग कुराकानी गराउने वा निर्धारित कार्य गर्न लगाउने क्रममा प्राप्त प्रतिक्रियाले पनि शल्यक्रियाका क्रममा न्युरोलोजिकल कार्यमा असर परेको छ कि छैन भन्ने मूल्याङ्कन गर्न सहयोग गर्छ।
एनेस्थेसिया र स्थानीय दुखाइ नियन्त्रणको व्यवस्था
अवेक क्रेनियोटोमीको अर्थ बिरामीलाई कुनै दुखाइ नियन्त्रणबिना शल्यक्रिया गरिन्छ भन्ने होइन। शल्यक्रियाका क्रममा एनेस्थेसिया र स्थानीय दुखाइ नियन्त्रणका लागि विशेष व्यवस्था गरिन्छ। टाउकोलाई स्थिर राख्न विशेष व्यवस्था गरिन्छ र शल्यक्रियाका विभिन्न चरणअनुसार एनेस्थेसियाको रणनीति परिवर्तन गर्न सकिन्छ।
मस्तिष्कका कार्यको निगरानी आवश्यक हुने चरणमा बिरामीलाई सचेत अवस्थामा ल्याएर चिकित्सकहरूले उनीसँग कुराकानी वा निर्धारित कार्य गराउन सक्छन्। यस क्रममा प्राप्त न्युरोलोजिकल प्रतिक्रियालाई शल्यक्रिया अघि बढाउने क्रममा प्रयोग गरिन्छ।
मस्तिष्कका महत्वपूर्ण क्षेत्रको निगरानी
मस्तिष्कको ट्युमरको शल्यक्रियामा चुनौती ट्युमरसम्म पुग्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। कतिपय अवस्थामा ट्युमर बोल्ने, बुझ्ने, हिँड्ने वा शरीरका अन्य गतिविधि नियन्त्रण गर्ने महत्वपूर्ण न्युरोलोजिकल क्षेत्रनजिक हुन सक्छ। शल्यक्रियाका क्रममा यस्ता क्षेत्र प्रभावित भएमा बिरामीको बोलाइ, बुझाइ, हिँडडुल वा शरीरका कुनै भागको गतिविधिमा समस्या आउन सक्छ।
यही कारण केही चयनित अवस्थामा अवेक क्रेनियोटोमी प्रयोग गरिन्छ। बिरामीको सचेत अवस्थामा प्राप्त वास्तविक-समय प्रतिक्रियाले शल्यक्रियाका क्रममा महत्वपूर्ण न्युरोलोजिकल कार्यमा असर परिरहेको छ कि छैन भन्ने निगरानी गर्न चिकित्सकीय टोलीलाई सहयोग गर्छ। यस्तो प्रक्रियामा न्युरोसर्जिकल टोली, एनेस्थेसिया विशेषज्ञ र अन्य स्वास्थ्यकर्मीबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।
देवघरमा न्युरोसर्जिकल सेवाको विस्तार
एम्स देवघरमा यो संस्थानकै पहिलो अवेक क्रेनियोटोमी हो। यस प्रक्रियाको सफलतासँगै संस्थानमा जटिल न्युरोसर्जिकल प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने क्षमता विकास भएको उल्लेख गरिएको छ।
एम्स देवघर देवघरको देवीपुर क्षेत्रमा रहेको छ र त्यहाँ न्युरोसर्जरी विभागका विशेषज्ञहरूको टोली कार्यरत छ। संस्थानको न्युरोसर्जरी सेवासम्बन्धी आधिकारिक जानकारी वेबसाइटमा पनि उपलब्ध छ।
देवघरमा यस्तो जटिल न्युरोसर्जरी सुविधा उपलब्ध भएपछि आसपासका क्षेत्रका बिरामीलाई स्थानीय स्तरमै विशेषज्ञ उपचार प्राप्त गर्ने सम्भावना बढेको छ। केही अवस्थामा जटिल न्युरोसर्जरीका लागि बिरामीलाई अन्य ठूला सहरतर्फ रेफर गर्नुपर्ने आवश्यकता कम हुन सक्छ।
अवेक क्रेनियोटोमी सबै बिरामीका लागि उपयुक्त हुँदैन
अवेक क्रेनियोटोमी हरेक मस्तिष्क ट्युमरका बिरामीका लागि उपयुक्त हुँदैन। यो प्रक्रिया बिरामीको रोग, ट्युमरको स्थान, त्यसको आसपास रहेका महत्वपूर्ण मस्तिष्क क्षेत्र तथा अन्य चिकित्सकीय अवस्थालाई ध्यानमा राखेर प्रयोग गरिन्छ। कुनै बिरामीका लागि यस्तो शल्यक्रिया गर्ने निर्णय विशेषज्ञ चिकित्सकले गर्छन्।
एम्स देवघरमा पहिलोपटक यो प्रविधि सफलतापूर्वक प्रयोग भएपछि संस्थानको न्युरोसर्जरी सेवामा नयाँ क्षमता थपिएको छ। उपलब्ध रिपोर्टअनुसार आधुनिक प्रविधि, विशेषज्ञ टोली र निरन्तर न्युरोलोजिकल मोनिटरिङको प्रयोगमार्फत ब्रेन ट्युमरको यो शल्यक्रिया सम्पन्न गरिएको थियो।
