भारतले मध्यम दूरीको ब्यालिस्टिक मिसाइल (MRBM) अग्नि-4 को सफल परीक्षण गरेको छ। ओडिशाको चाँदीपुरस्थित इन्टिग्रेटेड टेस्ट रेन्ज (ITR) बाट गरिएको यो परीक्षण रणनीतिक बल कमान (Strategic Forces Command–SFC) को निगरानीमा सम्पन्न भएको हो।
रक्षा मन्त्रालयका अनुसार परीक्षणका क्रममा मिसाइलका सबै परिचालन तथा प्राविधिक मापदण्ड सफलतापूर्वक प्रमाणीकरण गरिएको छ।
अग्नि-4 को विश्वसनीयता र परिचालन क्षमता प्रमाणीकरण
रक्षा मन्त्रालयले जारी गरेको वक्तव्यमा 6 अगस्टमा गरिएको परीक्षणले अग्नि-4 को विश्वसनीयता र परिचालन क्षमतालाई पुनः प्रमाणित गरेको जनाएको छ। परीक्षणका क्रममा मिसाइलले निर्धारित उडान मार्ग सफलतापूर्वक पछ्याउँदै सबै मिसन उद्देश्य पूरा गरेको थियो।
विज्ञहरूका अनुसार यस्ता परीक्षणले भारतको रणनीतिक तयारी र स्वदेशी रक्षा प्रविधिमा आत्मनिर्भरता दर्शाउँछन्। यो परीक्षण नियमित सैन्य अभ्यास तथा प्रणाली प्रमाणीकरण प्रक्रियाको हिस्सा मानिएको छ।
अग्नि-4 भारतको स्वदेशी मिसाइल कार्यक्रमको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो र यसको विकास रक्षा अनुसन्धान एवं विकास संगठन (DRDO) ले गरेको हो। यो मिसाइलले भारतको परमाणु प्रतिरोधक क्षमता (Nuclear Deterrence) सुदृढ गर्नुका साथै क्षेत्रीय सुरक्षा सन्तुलनमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
अग्नि-4 को संरचना र मारक क्षमता
अग्नि-4 दुई चरणको ठोस इन्धन (Solid Fuel) बाट सञ्चालित मध्यम दूरीको ब्यालिस्टिक मिसाइल हो। यसको मारक क्षमता करिब 4,000 किलोमिटरसम्म रहेको बताइएको छ, जसका कारण यो लामो दूरीमा रहेका लक्ष्यलाई सटीक रूपमा प्रहार गर्न सक्षम छ।
यो मिसाइल परम्परागत र परमाणु दुवै प्रकारका पेलोड बोक्न सक्षम छ। यसको उन्नत प्रविधि र उच्च सटीकताले यसलाई भारतको रणनीतिक मिसाइल बेडाको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनाएको छ।
विकास र प्राविधिक प्रगति
DRDO ले सन् 2007 मा लामो दूरीको मिसाइल परियोजनामा काम सुरु गरेको थियो। पछि यसको उन्नत संस्करणलाई अग्नि-4 नाम दिइएको थियो। परियोजनाको विकास मुख्य रूपमा हैदराबादस्थित एडभान्स्ड सिस्टम्स लेबोरेटरी (ASL) ले गरेको हो।
अग्नि-4 मा अघिल्ला संस्करणहरूको तुलनामा धेरै महत्त्वपूर्ण सुधार गरिएको छ। यसमा थप शक्तिशाली पहिलो र दोस्रो चरणका मोटर, आधुनिक मार्गदर्शन प्रणाली (Guidance System) र उन्नत इलेक्ट्रोनिक नियन्त्रण प्रविधि प्रयोग गरिएको छ।
मिसाइलमा रिङ लेजर जाइरोस्कोपमा आधारित इनर्शियल नेभिगेसन सिस्टम जडान गरिएको छ, जसले उडानका क्रममा उच्च स्तरको सटीकता सुनिश्चित गर्छ। यसबाहेक, फ्लेक्ससील थ्रस्ट भेक्टर कन्ट्रोल प्रविधिले मिसाइलको दिशा र स्थिरतालाई सुधार गर्छ।
अग्नि-4 का अघिल्ला परीक्षण
अग्नि-4 को पहिलो परीक्षण सन् 2010 मा गरिएको थियो। त्यसपछि जनवरी 2014 मा यसले करिब 4,000 किलोमिटर दूरी तय गर्दै निर्धारित लक्ष्यलाई सफलतापूर्वक प्रहार गरेको थियो। उक्त परीक्षणका क्रममा मिसाइल करिब 850 किलोमिटर उचाइसम्म पुगेको थियो।
डिसेम्बर 2014 मा रणनीतिक बल कमानले यसको पहिलो युजर ट्रायल आयोजना गरेको थियो, जसमा मिसाइलले 3,500 किलोमिटरभन्दा बढी दूरी तय गरेको थियो। त्यसपछि सन् 2015, 2017, 2018 र अन्य अवसरमा पनि यसको सफल परीक्षण गरिएको छ, जसबाट यसको विश्वसनीयता र परिचालन क्षमता निरन्तर प्रमाणित हुँदै आएको छ।
अग्नि-4 को लम्बाइ करिब 20 मिटर र तौल करिब 17 टन छ। यसको मारक क्षमता करिब 4,000 किलोमिटर र पेलोड क्षमता करिब 1,000 किलोग्राम छ। यसमा दुई चरणको ठोस इन्धन प्रणाली, रिङ लेजर जाइरोस्कोपमा आधारित इनर्शियल नेभिगेसन सिस्टम र फ्लेक्ससील थ्रस्ट भेक्टर कन्ट्रोल प्रविधि प्रयोग गरिएको छ। मिसाइल परम्परागत र परमाणु दुवै प्रकारका पेलोड बोक्न सक्षम छ।
विज्ञहरूका अनुसार अग्नि-4 को सफल परीक्षण भारतको दीर्घकालीन रक्षा रणनीति र स्वदेशी सैन्य प्रविधिको विकासमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। यो मिसाइलले देशको विश्वसनीय प्रतिरोधक क्षमता सुदृढ गर्नुका साथै क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी स्तरमा भारतको रणनीतिक स्थितिलाई पनि बलियो बनाउँछ।
