दिल्लीका दुई विद्यार्थीले १४० रुपैयाँमा तयार गरे एयर फिल्टर, सामान्य पंखालाई एयर प्युरिफायरका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने
दिल्लीमा बढ्दो वायु प्रदूषणबीच दुई विद्यालयका विद्यार्थीले कम लागतमा हावामा रहेका सूक्ष्म प्रदूषक कण कम गर्न सक्ने एयर फिल्टर तयार गरेका छन्। १६ वर्षीय कृष अग्रवाल र उनका साथी समर्थ मीतलले सुरु गरेको Project Vayu अन्तर्गत तयार गरिएको यो फिल्टर सामान्य पंखामा जडान गरेर प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसको निर्माण लागत करिब १४० रुपैयाँ रहेको छ। यस पहलका लागि कृषलाई प्रतिष्ठित Diana Award 2026 को सम्मान सूचीमा समेत समावेश गरिएको छ।
महँगो एयर प्युरिफायरको विकल्पमा कम लागतको फिल्टर
दिल्लीमा जाडोयाम सुरु भएसँगै वायु प्रदूषणको समस्या बढ्ने गरेको छ। यसको प्रभाव विशेषगरी विद्यालयका बालबालिकामा पर्ने गरेको छ, किनकि उनीहरूले दैनिक धेरै घण्टा कक्षाकोठाभित्र बिताउँछन्। आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यालयका लागि प्रत्येक कक्षाकोठामा महँगो एयर प्युरिफायर जडान गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ।
यस समस्यालाई ध्यानमा राख्दै संस्कृति स्कुलमा कक्षा १२ मा अध्ययनरत कृष अग्रवाल र वसन्त भ्याली स्कुलमा कक्षा ११ मा अध्ययनरत समर्थ मीतलले कम लागतको विकल्प विकास गर्ने निर्णय गरेका हुन्।
नयाँ एयर प्युरिफायर निर्माण गर्नुको सट्टा उनीहरूले विद्यालयमा पहिल्यै उपलब्ध सामान्य पंखालाई नै हावा फिल्टर गर्ने उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्ने विधि विकास गरेका छन्। उनीहरूको उद्देश्य ठूलो खर्च वा संरचनात्मक परिवर्तनबिना कक्षाकोठामा जडान गर्न सकिने प्रविधि तयार गर्नु थियो।
Project Vayu को फिल्टरले कसरी काम गर्छ?
Project Vayu अन्तर्गत तयार गरिएको फिल्टर सामान्य टेबल फ्यान वा भित्तामा जडान गरिएको पंखामा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसलाई जडान गर्न विशेष उपकरण वा विद्युतीय तारमा कुनै परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता पर्दैन।
यस फिल्टरमा Electrostatic Charged Fibres प्रयोग गरिएको छ। यी विशेष फाइबरले हावामा रहेका सूक्ष्म धुलोका कण तथा PM2.5 जस्ता प्रदूषक कणलाई समात्न मद्दत गर्छन्।
फिल्टरलाई पंखामा जडान गर्न इलास्टिक ब्यान्ड प्रयोग गरिन्छ। पंखा सञ्चालन भएपछि हावाको दबाबका कारण फिल्टर बेलुनजस्तै फैलिन्छ। यसले हावा छान्न उपलब्ध हुने सतह क्षेत्र बढाउँछ।
यसको अर्को विशेषता भनेको सामान्य पंखाको मोटर परिवर्तन नगरी फिल्टर प्रयोग गर्न सकिनु हो। परियोजनासँग सम्बन्धित विद्यार्थीहरूका अनुसार फिल्टर जडान गर्न एक मिनेटभन्दा कम समय लाग्छ।
परीक्षणमा PM2.5 को स्तर ९० प्रतिशतभन्दा बढी घट्यो
Project Vayu को टोलीका अनुसार बन्द कोठाभित्र गरिएको परीक्षणमा फिल्टरले सकारात्मक परिणाम देखाएको थियो।
परीक्षण सुरु हुँदा कोठाभित्र PM2.5 को स्तर प्रतिघनमिटर १५८ माइक्रोग्राम मापन गरिएको थियो। फिल्टर जडान गरिएको पंखा एक घण्टासम्म सञ्चालन गरेपछि यो स्तर घटेर प्रतिघनमिटर ११ माइक्रोग्राममा पुगेको थियो।
यसअनुसार परीक्षणका क्रममा प्रदूषक कणको मात्रा ९० प्रतिशतभन्दा बढी घटेको थियो। यद्यपि, यो परिणाम नियन्त्रित परिस्थितिमा गरिएको परीक्षणमा आधारित छ। ठूलो कोठा, खुला ढोका वा बाहिरबाट निरन्तर प्रदूषित हावा प्रवेश हुने अवस्थामा फिल्टरको कार्यक्षमता फरक हुन सक्छ।
त्यसैले सबै परिस्थितिमा यसले ९० प्रतिशत हावा शुद्ध गर्ने सुनिश्चितता मान्न सकिँदैन।
१४० रुपैयाँमा फिल्टर निर्माणको लागत
Project Vayu को फिल्टर निर्माण गर्न करिब १४० रुपैयाँ खर्च हुने बताइएको छ। यसमध्ये फिल्टर सामग्रीका लागि लगभग ८५ रुपैयाँ, इलास्टिक ब्यान्डका लागि १५ रुपैयाँ तथा सिलाइ र ढुवानीका लागि ४० रुपैयाँ खर्च हुन्छ।
परियोजनाको टोलीले आवश्यकतामा रहेका विद्यालयहरूलाई यी फिल्टर निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएको छ। समयसँगै फिल्टरमा धुलो जम्मा हुने भएकाले यसलाई नियमित रूपमा परिवर्तन गर्न आवश्यक हुन्छ।
लामो समयसम्म प्रयोग सुनिश्चित गर्न परियोजनाको टोलीले विद्यालयहरूमा पुराना फिल्टर हटाएर नयाँ फिल्टर जडान गर्ने व्यवस्था पनि गर्दै आएको छ।
Project Vayu १० हजारभन्दा बढी विद्यार्थीमाझ पुग्यो
यस पहलको सुरुवात दिल्लीका विद्यालयबाट भएको थियो। प्रारम्भिक चरणमा ६०२ वटा फिल्टर तयार गरी २९५ वटा कक्षाकोठामा जडान गरिएको थियो। यसबाट करिब ८,००० बालबालिका लाभान्वित भएको दाबी गरिएको थियो।
Diana Award को आधिकारिक वेबसाइटका अनुसार Project Vayu को पहल अहिले १० हजारभन्दा बढी विद्यार्थीसम्म पुगेको छ।
टोलीले दिल्लीका थप ४५ विद्यालयसम्म यो प्रविधि विस्तार गर्ने योजनामा पनि काम गरिरहेको छ। यसका लागि सरकारी निकाय, सामाजिक संस्था तथा अन्य सहयोगीहरूसँग साझेदारीका सम्भावना खोजिँदै छन्।
