मध्यपूर्वमा बढ्दो तनाव र कच्चा तेलको मूल्यवृद्धिको प्रभाव अब दक्षिण एसियाली अर्थतन्त्रहरूमा स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ। भारतमा पेट्रोल र डिजेलको मूल्य फेरि बढेको छ भने पाकिस्तानले इन्धनको मूल्य घटाउने निर्णय गरेको छ।
इरानले युद्ध अन्त्य गर्ने प्रयासस्वरूप आफ्नो उच्च स्तरमा समृद्ध युरेनियम हटाउन सहमति जनाएको छ, जसले अमेरिका र इरानबीच सम्झौताको सम्भावना बढाएको छ। अमेरिकाका पूर्व राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सम्झौता र पुनः सैन्य कारबाही दुवैको सम्भावना “50-50” रहेको बताएका छन्।
भारतमा पेट्रोलको मूल्य प्रतिलिटर ₹0.87 र डिजेलको मूल्य ₹0.91 ले बढेको छ। राजधानी नयाँ दिल्लीमा पेट्रोलको मूल्य ₹99.51 प्रतिलिटर पुगेको छ भने डिजेल ₹92.49 प्रतिलिटरमा बिक्री भइरहेको छ।
अर्कोतर्फ पाकिस्तान सरकारले पेट्रोलको मूल्यमा 6 पाकिस्तानी रुपैयाँ र हाई-स्पीड डिजेलको मूल्यमा 6.80 रुपैयाँ कटौती गर्ने घोषणा गरेको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार विश्वव्यापी तेल बजारमा अस्थिरता, होर्मुज जलडमरूमध्यप्रतिको चिन्ता र आपूर्ति शृंखलामाथिको दबाबका कारण आगामी दिनहरूमा इन्धनको मूल्यमा थप उतारचढाव देखिन सक्छ।
भारतमा लगातार दोस्रो पटक इन्धनको मूल्य बढेपछि सर्वसाधारण र यातायात क्षेत्रमाथि दबाब बढेको छ। तेल कम्पनीहरूले सार्वजनिक गरेको नयाँ दरअनुसार दिल्लीमा पेट्रोल ₹99.51 प्रतिलिटर र डिजेल ₹92.49 प्रतिलिटर पुगेको छ।
मुम्बई, कोलकाता र चेन्नईजस्ता महानगरहरूमा पनि मूल्यवृद्धि भएको छ। यातायात कम्पनीहरूले डिजेल महँगो हुँदा ढुवानी लागत बढ्ने र त्यसको असर खाद्यान्न, कृषि उत्पादन तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यमा पर्न सक्ने बताएका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार भारतले आफ्नो आवश्यकताको ठूलो हिस्सा आयातित कच्चा तेलमार्फत पूरा गर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेल महँगिँदा घरेलु इन्धनको मूल्यमा प्रत्यक्ष असर पर्छ।
हालै इरान, अमेरिका र इजरायलबीच बढेको तनावले विश्वव्यापी तेल बजारलाई प्रभावित गरेको छ। होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वकै महत्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्गमध्ये एक मानिन्छ र त्यहाँ कुनै पनि अस्थिरताले आपूर्तिमा असर पार्न सक्छ।
बजार विश्लेषकहरूका अनुसार यदि सैन्य तनाव बढ्यो वा तेल आपूर्ति अवरुद्ध भयो भने कच्चा तेलको मूल्य अझै बढ्न सक्छ, जसको प्रत्यक्ष असर भारतजस्ता आयातमा निर्भर देशहरूमा पर्न सक्छ।
भारत सरकारले हाल बजारको अवस्थामाथि निगरानी राखिरहेको छ, तर लगातार बढ्दो इन्धन मूल्यका कारण मुद्रास्फीतिमा थप दबाब पर्न सक्ने आशंका व्यक्त गरिएको छ।
पाकिस्तान सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा केही स्थिरता र विनिमय दरमा सुधार आएको कारण इन्धनको मूल्य घटाउन सम्भव भएको जनाएको छ। यद्यपि पाकिस्तान अझै पनि गम्भीर आर्थिक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ र ऊर्जा आयातमा निर्भर छ।
आर्थिक विश्लेषकहरूका अनुसार पाकिस्तानमा इन्धनको मूल्य घटाउने उद्देश्य घरेलु मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्नु र जनतालाई राहत दिनु पनि हो।
भारतमा इन्धनको मूल्यवृद्धिको असर केवल सवारी चालकहरूमा सीमित छैन। पेट्रोल र डिजेल महँगिँदा यातायात लागत बढ्छ, जसको असर खाद्यान्न, निर्माण सामग्री र अन्य आवश्यक वस्तुको मूल्यमा पर्छ।
विशेषगरी डिजेलको मूल्यवृद्धि कृषि क्षेत्रका लागि चिन्ताको विषय मानिएको छ, किनकि ट्र्याक्टर, सिँचाइ पम्प र ढुवानीमा डिजेलको व्यापक प्रयोग हुन्छ।
अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार यदि विश्वव्यापी कच्चा तेलको मूल्य लामो समयसम्म उच्च स्तरमा रह्यो भने भारतको खुद्रा मुद्रास्फीति दरमा थप दबाब पर्न सक्छ।
बढ्दो इन्धन लागतबीच भारत सरकारले औद्योगिक विकासलाई तीव्रता दिन देशभर 100 नयाँ इन्डस्ट्रियल पार्क विकास गर्ने योजना घोषणा गरेको छ।
सरकारले यस योजनाको उद्देश्य उत्पादन क्षेत्रलाई सुदृढ बनाउने, लगानी आकर्षित गर्ने र नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्ने रहेको जनाएको छ। ती इन्डस्ट्रियल पार्कहरूलाई लजिस्टिक्स, निर्यात पूर्वाधार र आधुनिक औद्योगिक सुविधासँग जोडिनेछ।
उद्योग विश्लेषकहरूका अनुसार योजना प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भएमा भारतको उत्पादन क्षमता बढ्न सक्छ र विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा देशको भूमिका थप सुदृढ हुन सक्छ।
तर उद्योग क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूले बढ्दो ऊर्जा लागतले उत्पादन खर्चमा पनि असर पार्न सक्ने भएकाले औद्योगिक विकास र मुद्रास्फीति नियन्त्रणबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने बताएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ता र ऊर्जा कम्पनीहरूले हाल मध्यपूर्वको अवस्थामाथि नजिकबाट निगरानी गरिरहेका छन्, विशेषगरी होर्मुज जलडमरूमध्यमा, जहाँबाट विश्वको ठूलो हिस्सा तेल आपूर्ति हुन्छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार यदि अमेरिका र इरानबीचको तनाव कम भयो भने तेल बजारमा स्थिरता फर्किन सक्छ। तर भू-राजनीतिक अवस्था थप बिग्रिएमा कच्चा तेलको मूल्य अझ तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ।
यसको असर एसिया, युरोप र अमेरिका लगायत विश्वका प्रमुख अर्थतन्त्रहरूमा पर्न सक्छ।
भारतमा इन्धनको नयाँ मूल्यले निजी सवारी चालक, ट्याक्सी सञ्चालक, ट्रक कम्पनी र बस सेवाहरूको सञ्चालन लागत बढाएको छ।
भारतका धेरै राज्यहरूमा पहिले नै उच्च करका कारण इन्धन महँगो छ र उपभोक्ताहरूले कर राहत वा अन्य सरकारी कदमको अपेक्षा गरेका छन्।
पाकिस्तानमा इन्धन मूल्य कटौतीले जनतालाई अस्थायी राहत दिएको भए पनि आर्थिक अस्थिरता र मुद्रास्फीति त्यहाँ अझै प्रमुख चुनौतीका रूपमा कायम छन्।
ऊर्जा विश्लेषकहरूका अनुसार आगामी केही साताहरू विश्वव्यापी तेल बजारका लागि महत्वपूर्ण हुनेछन्। यदि मध्यपूर्वमा तनाव कम भयो र तेल आपूर्ति सामान्य रह्यो भने मूल्यमा स्थिरता आउन सक्छ।
तर यदि भू-राजनीतिक संकट थप गहिरियो भने भारतसहित धेरै देशहरूमा इन्धन र मुद्रास्फीतिको दबाब अझ बढ्न सक्छ। विश्व बजार अहिले तेल आपूर्ति, अमेरिका-इरान सम्बन्ध र विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलाको अवस्थामाथि केन्द्रित रहेको छ।
