भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठन (ISRO) र युरोपियन स्पेस एजेन्सी (ESA) ले पृथ्वी अवलोकन (Earth Observation) मिसनका लागि सहकार्य सुदृढ बनाउन नयाँ सम्झौता गरेका छन्। यस सम्झौताअन्तर्गत दुवै एजेन्सीले संयुक्त रूपमा क्यालिब्रेसन, भ्यालिडेसन गतिविधि तथा वैज्ञानिक अध्ययनमा काम गर्नेछन्, जसले पृथ्वीसँग सम्बन्धित डेटा र अनुसन्धानको गुणस्तर तथा विश्वसनीयता सुधार गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
यो सम्झौता मार्च ४ मा भर्चुअल माध्यमबाट हस्ताक्षर गरिएको हो। कार्यक्रममा ISRO का वैज्ञानिक सचिव एम. गणेश पिल्लई र ESA की डाइरेक्टर अफ अर्थ अब्जर्भेसन सिमोनेटा चेली सहभागी भएका थिए। यस सहकार्यको उद्देश्य पृथ्वी विज्ञान, वातावरणीय निगरानी तथा अन्तरिक्षमा आधारित अनुसन्धानका क्षेत्रमा दुवै एजेन्सीबीच सूचना र प्रविधिको आदानप्रदानलाई सुदृढ बनाउनु हो।
ISRO र ESA बीच दीर्घकालीन सहकार्य
भारत र युरोपका अन्तरिक्ष एजेन्सीहरूबीचको सहकार्य नयाँ होइन। यी दुई संस्थाले पहिलो पटक सन् १९७८ मा साझेदारी सुरु गरेका थिए, जसलाई सन् २००२ मा पुनः नवीकरण गरिएको थियो। नयाँ सम्झौताले आगामी अन्तरिक्ष मिसनहरूसँग सम्बन्धित डेटा साझेदारी र वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई थप मजबुत बनाउने उद्देश्य राखेको छ।
ESA को FLEX मिसनका लागि सहकार्यको महत्व
यो सहकार्य विशेष रूपमा ESA को आगामी FLEX (Fluorescence Explorer) मिसनका लागि महत्वपूर्ण मानिएको छ। यस मिसनको उद्देश्य पृथ्वीमा रहेका वनस्पतिबाट उत्सर्जित फ्लुओरेसेन्स सिग्नल मापन गर्नु हो। यस डेटा मार्फत वैज्ञानिकहरूले वनस्पतिले प्रकाश संश्लेषण (Photosynthesis) कति प्रभावकारी रूपमा गरिरहेका छन् भन्ने विश्लेषण गर्न सक्नेछन्।
यसबाट प्राप्त जानकारीले वनस्पतिको स्वास्थ्य मूल्याङ्कन, जलवायु परिवर्तनको प्रभाव बुझ्न, कृषि तथा वातावरणीय निगरानी सुधार गर्न तथा कार्बन चक्र (Carbon Cycle) सम्बन्धी अध्ययनलाई सहयोग पुर्याउन सक्छ।
प्राविधिक सहकार्यको संरचना
यस साझेदारीअन्तर्गत ISRO र ESA ले विभिन्न प्राविधिक क्षेत्रमा संयुक्त रूपमा काम गर्नेछन्। यसमा स्याटेलाइट डेटाको क्यालिब्रेसन र भ्यालिडेसन, पृथ्वी अवलोकनसँग सम्बन्धित संयुक्त वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा ग्राउन्ड स्टेशन र ट्र्याकिङ नेटवर्कमार्फत सहकार्य समावेश छ। साथै डेटा विश्लेषण र मिसन समर्थनमा पनि सहकार्य गरिनेछ।
यी उपायहरूको उद्देश्य अन्तरिक्षमा आधारित पृथ्वी अवलोकन प्रणालीबाट प्राप्त हुने डेटाको शुद्धता र विश्वसनीयता बढाउनु हो।
ESA ले यसअघि भारतका प्रमुख मिसनहरू जस्तै चन्द्रयान र आदित्य L1 लाई ग्राउन्ड स्टेशन र ट्र्याकिङ सहयोग प्रदान गरेको छ। त्यस्तै ISRO ले पनि आफ्ना डीप स्पेस एन्टेना सुविधामार्फत विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मिसनहरूलाई प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यो सम्झौताले भविष्यका पृथ्वी अवलोकनसँग सम्बन्धित मिसनहरूलाई सुदृढ बनाउन सक्छ र जलवायु परिवर्तन, वातावरण संरक्षण तथा कृषि अनुसन्धानसँग सम्बन्धित वैज्ञानिक अध्ययनलाई सहयोग पुर्याउन सक्छ। उनीहरूका अनुसार भारत र युरोपबीचको यो सहकार्य अन्तरिक्ष विज्ञानमा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीको बढ्दो भूमिकालाई देखाउँछ।
