भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन (इसरो) ले १२ नोभेम्बर २०२६ मा श्रीहरिकोटास्थित सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्रमा ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यान (PSLV) को तेस्रो चरण (PS3) को ठोस मोटरको ग्राउन्ड स्ट्याटिक परीक्षण सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेको छ। यसअघि PSLV-C61/EOS-09 र PSLV-C62/EOS-N1 मिसनका क्रममा यही चरणमा प्राविधिक विसंगति देखिएको थियो। त्यसपछि इसरोले यस चरणको डिजाइन, कच्चा पदार्थको स्वीकृति मापदण्ड, संयोजन प्रक्रिया तथा गुणस्तर परीक्षण प्रणालीको व्यापक समीक्षा गरेको थियो।
दुई मिसनमा देखिएको समस्यापछि तेस्रो चरणको पुनर्समीक्षा
PSLV भारतको प्रमुख प्रक्षेपण यानमध्ये एक हो। यसमार्फत भारतले विभिन्न उपग्रहहरू अन्तरिक्षमा पठाउँदै आएको छ। तर सन् २०२५ र २०२६ मा भएका लगातार दुई मिसनका क्रममा तेस्रो चरणमा प्राविधिक समस्या देखिएपछि इसरोले यसको संरचना र निर्माण प्रक्रियाको पुनर्मूल्याङ्कन गरेको थियो।
मे २०२५ मा PSLV-C61 मार्फत EOS-09 उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने क्रममा तेस्रो चरणमा समस्या देखिएको थियो। त्यसपछि जनवरी २०२६ मा PSLV-C62/EOS-N1 मिसनका क्रममा पनि यही चरणमा विसंगति देखिएको थियो।
दुवै घटनापछि वैज्ञानिकहरूले मोटरको संरचना, निर्माणमा प्रयोग हुने सामग्री, विभिन्न भाग जोड्ने प्रक्रिया तथा गुणस्तर नियन्त्रणका मापदण्डहरूको पुनः परीक्षण गरेका थिए।
PS3 को डिजाइन र निर्माण प्रक्रियामा सुधार
इसरोका अनुसार तेस्रो चरणको डिजाइन मार्जिन, कच्चा पदार्थको स्वीकृति मापदण्ड, संयोजन प्रक्रिया तथा गुणस्तर जाँचको व्यापक समीक्षा गरिएको छ।
डिजाइन मार्जिन सुधार गर्ने उद्देश्यले PS3 ठोस मोटरको नोजल संरचनामा आवश्यक परिमार्जन गरिएको छ। साथै, चरणको समग्र संरचनालाई थप मजबुत बनाइएको छ।
मोटरका यान्त्रिक इन्टरफेसहरू पनि मजबुत बनाइएको छ। सिलिङ प्रणालीमा अतिरिक्त वैकल्पिक व्यवस्था (Redundancy) समावेश गरिएको छ। संशोधित डिजाइन मार्जिन पर्याप्त रहेको पनि प्रमाणीकरण गरिएको इसरोले जनाएको छ।
यसका अतिरिक्त कच्चा पदार्थको स्वीकृति प्रक्रिया, संयोजन विधि तथा गुणस्तर परीक्षणका प्रक्रियाहरू अद्यावधिक गरिएका छन्। एकीकरण र ढुवानीका विभिन्न चरणमा गरिने गैर-विनाशकारी परीक्षण (Non-Destructive Testing–NDT) प्रक्रियामा पनि परिवर्तन लागू गरिएको छ।
यी सुधारपछि PS3 ठोस मोटर चरणको नयाँ संस्करण तयार गरी सफलतापूर्वक परीक्षण गरिएको इसरोले जनाएको छ।
श्रीहरिकोटामा ग्राउन्ड स्ट्याटिक परीक्षण
१२ नोभेम्बरमा गरिएको परीक्षण नियमित रकेट प्रक्षेपण नभई ग्राउन्ड स्ट्याटिक परीक्षण थियो। यसमा PS3 मोटरलाई श्रीहरिकोटास्थित सतीश धवन अन्तरिक्ष केन्द्रको स्ट्याटिक टेस्ट फ्यासिलिटीमा स्थिर रूपमा जडान गरी सञ्चालन गरिएको थियो।
यस प्रकारको परीक्षणमा मोटरलाई उडानमा नपठाई जमिनमै सञ्चालन गरिन्छ। त्यस क्रममा मोटरको कार्यसम्पादनसम्बन्धी प्राविधिक तथ्याङ्क सङ्कलन र विश्लेषण गरिन्छ।
इसरोले १२ नोभेम्बरमा सम्पन्न परीक्षण सफल रहेको पुष्टि गरेको छ। यस परीक्षणमार्फत नयाँ संरचनामा तयार गरिएको PS3 ठोस मोटरको कार्यसम्पादन परीक्षण गरिएको हो।
परीक्षणबाट प्राप्त तथ्याङ्कको विस्तृत विश्लेषण तथा समीक्षा गरिने र त्यसका आधारमा थप परीक्षणहरू सञ्चालन गर्ने योजना रहेको इसरोले जनाएको छ।
PSLV को आगामी उडानका लागि थप परीक्षण आवश्यक
तेस्रो चरणको सफल परीक्षणले PSLV को नयाँ संस्करणको प्राविधिक प्रमाणीकरण प्रक्रियामा प्रगति भएको देखाएको छ। यद्यपि, यसलाई आगामी प्रक्षेपणका सबै तयारी पूरा भएको संकेतका रूपमा लिन मिल्दैन।
रकेट प्रक्षेपणअघि विभिन्न प्रणाली र प्राविधिक पक्षहरूको परीक्षण तथा प्रमाणीकरण आवश्यक हुन्छ। PS3 मोटरको सफल ग्राउन्ड स्ट्याटिक परीक्षण त्यसै प्रक्रियाको एउटा हिस्सा हो।
इसरोले परीक्षणबाट प्राप्त तथ्याङ्कको विस्तृत विश्लेषणपछि थप परीक्षण गर्ने जनाएको छ। तर PSLV को आगामी उडानको निश्चित मिति भने सार्वजनिक गरिएको छैन।
