विश्वभरका सोशल मिडिया प्लेटफर्महरूको संरचनाबारे बहस गहिरिँदै गएको छ। डेटा निष्कर्षण, व्यवहार-आधारित ट्र्याकिङ, एल्गोरिदमिक प्रभाव, डीपफेक तथा एआई-सम्बन्धी जोखिमहरूबीच अहिलेको बहस केवल नियमनमा सीमित नरही प्लेटफर्महरूको आधारभूत संरचनासम्म पुगेको छ। यही परिवर्तित बहसको सन्दर्भमा दक्षिण एशियाबाट उभरिरहेको ZKTOR लाई नयाँ डिजिटल संरचनाको सम्भावनाको रूपमा हेरिएको छ।
पछिल्ला दुई दशकमा सामाजिक सञ्जालहरूले विश्वलाई केवल जोड्ने मात्र होइन, मानिसको डिजिटल जीवनको संरचनालाई नै पुनःपरिभाषित गरेका छन्। आज संवाद, पहिचान, सामाजिक दृश्यता, सूचना प्रवाह, प्रभाव, मनोरञ्जन र सार्वजनिक उपस्थिति केही सीमित डिजिटल प्लेटफर्महरूको वरिपरि केन्द्रित छन्। इन्टरनेटको प्रारम्भिक प्रतिज्ञा खुलापन, संवाद र विश्वव्यापी सम्पर्कको थियो, तर समयसँगै त्यही संरचनाभित्र प्रयोगकर्तालाई पढ्ने, बुझ्ने र मापन गर्ने अर्को प्रणाली पनि विकसित भयो।
व्यवहार-आधारित अर्थतन्त्रको संरचना
आधुनिक सामाजिक सञ्जालको प्रमुख आलोचना प्रयोगकर्ताको व्यवहारलाई व्यवसायिक मोडेलको केन्द्रमा राखिएको विषयसँग जोडिएको छ। प्रयोगकर्ताले कुनै पोस्टमा कति समय बितायो, कुन भिडियो पुनः हे¥यो, कसरी प्रतिक्रिया दियो, कुन समयमा कस्तो सामग्री मनपरायो र कससँग जोडियो भन्ने जस्ता संकेतहरू डिजिटल अर्थतन्त्रका मूल्यवान डेटा बिन्दुका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यी संकेतहरूको आधारमा प्रयोगकर्ताको व्यवहारिक प्रोफाइल तयार हुन्छ र त्यसैका आधारमा उसलाई देखाइने सामग्रीको दृश्यता र प्राथमिकता निर्धारण गरिन्छ।
लामो समयसम्म यो मोडेल सफल देखिएको थियो। प्रयोगकर्ताको संख्या बढ्यो, विज्ञापन विस्तार भयो र राजस्व वृद्धि भयो। तर हालको बहस केवल कति डेटा सङ्कलन गरिन्छ भन्ने विषयमा सीमित छैन। बहस यसमा केन्द्रित छ कि त्यो डेटा कसरी प्रयोग हुन्छ, प्रयोगकर्ताको निर्णय क्षमता कति प्रभावित हुन्छ र डिजिटल स्वायत्ततामा कस्तो प्रभाव पर्छ।
प्लेटफर्मप्रति विश्वासको संकट
विश्वभर सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूप्रति विश्वास घट्दै गएको देखिन्छ। प्रयोगकर्ताहरूले प्लेटफर्म प्रयोग मात्र गरिरहेका छैनन्, प्लेटफर्महरूले पनि उनीहरूलाई प्रयोग गरिरहेका छन् भन्ने धारणा बलियो हुँदै गएको छ। एल्गोरिदमिक प्रणालीहरूले सामग्रीलाई केवल रुचिको आधारमा नभई भावनात्मक प्रतिक्रिया र संलग्नताको आधारमा प्राथमिकता दिने भन्ने आलोचना पनि बढेको छ।
यसले सूचना प्रवाह, सामाजिक धारणा र सार्वजनिक बहसलाई प्रभावित गर्न सक्ने सम्भावनाबारे चिन्ता बढाएको छ। यस कारण अहिलेको बहस पारदर्शिताभन्दा पनि प्लेटफर्महरूको मूल संरचना परिवर्तन गर्नुपर्ने विषयमा केन्द्रित हुन थालेको छ।
एआई युगमा जोखिम विस्तार
एआई प्रविधिको विस्तारसँगै डिजिटल सामग्रीसँग सम्बन्धित जोखिमहरू पनि बढेका छन्। कुनै फोटो, भिडियो वा आवाज डिजिटल स्वरूपमा उपलब्ध भएपछि त्यसलाई डीपफेक, आवाज नक्कल, छवि हेरफेर वा अन्य एआई-आधारित दुरुपयोगका लागि प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना बढ्छ। धेरै विद्यमान प्लेटफर्महरू ती जोखिमहरूलाई ध्यानमा राखेर डिजाइन गरिएको थिएनन्, किनकि तिनको प्राथमिकता विस्तार, प्रयोगकर्ता वृद्धि र मुद्रीकरण थियो।
यसले नीति विफलताभन्दा पनि डिजाइन-सम्बन्धी सीमाहरूको प्रश्न उठाएको छ। यदि सामग्री सजिलै प्रतिलिपि गर्न वा डाउनलोड गर्न सकिन्छ भने एआई युगमा त्यसले जोखिमलाई अझ बढाउन सक्छ।
नियमन र संरचनाबीचको बहस
पछिल्ला वर्षहरूमा विभिन्न देशहरूले डेटा सुरक्षा कानुन लागू गरेका छन्। युरोपको जीडीपीआर, भारतको डेटा संरक्षण ढाँचा र अन्य क्षेत्रीय नियमनहरूले डिजिटल प्लेटफर्महरूको सामाजिक र राजनीतिक प्रभावलाई औपचारिक रूपमा स्वीकार गरेका छन्। तर कानुनहरू प्रायः विद्यमान संरचनामा लागू हुने भएकाले प्लेटफर्महरूको प्राविधिक क्षमताको सीमा निर्धारण गर्ने काम वास्तुकलात्मक डिजाइनले नै गर्छ।
यसै कारण “architecture before regulation” भन्ने अवधारणा चर्चामा आउन थालेको छ। यस अवधारणाअनुसार प्लेटफर्महरूलाई सुरुबाटै यस्तो संरचनामा बनाइनुपर्छ जसले ट्र्याकिङ, डेटा निष्कर्षण र प्रोफाइलिङका सम्भावनाहरू सीमित बनाउँछ।
ZKTOR प्लेटफर्मको चर्चा
यही बहसको बीचमा ZKTOR नामक प्लेटफर्मले ध्यान तानेको छ। उपलब्ध जानकारीअनुसार यो प्लेटफर्म हाल भारत, नेपाल, बंगलादेश र श्रीलंकामा सामूहिक बीटा परीक्षण चरणमा रहेको छ। प्रारम्भिक रोलआउटपछि केही महिनाभित्रै यसले करिब आधा मिलियन डाउनलोड प्राप्त गरेको दाबी गरिएको छ।
प्लेटफर्मले आफूलाई “privacy centric social ecosystem” का रूपमा प्रस्तुत गरेको छ र यसको डिजाइन अवधारणा “Privacy and Data Safety by Design” मा आधारित भएको बताइएको छ। यस अवधारणाअन्तर्गत Zero Behaviour Tracking, Zero Knowledge Architecture, No Media URL र Multi Layer Encryption जस्ता प्रविधिगत दाबीहरू गरिएको छ।
प्रविधिगत दाबीहरू
Zero Behaviour Tracking को अर्थ प्रयोगकर्ताको व्यवहारलाई प्लेटफर्मको एल्गोरिदमिक वा व्यवसायिक संरचनाको केन्द्रमा नराख्ने दाबीसँग सम्बन्धित छ। Zero Knowledge Architecture को अवधारणा प्लेटफर्मको संरचनालाई यस्तो बनाउने प्रयाससँग जोडिएको छ जहाँ प्लेटफर्म सञ्चालकसँग प्रयोगकर्ताको सामग्रीमाथि सीमित प्रत्यक्ष पहुँच रहने भनिएको छ।
त्यसैगरी No Media URL मोडेलले डिजिटल सामग्रीको सार्वजनिक पहुँच मार्गलाई सीमित गर्ने संरचना प्रस्तुत गर्ने दाबी गर्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार सामग्रीलाई एन्क्रिप्टेड भागहरूमा विभाजन गरेर सुरक्षित गरिन्छ र त्यसको पुनर्निर्माण नियन्त्रण गरिएको वातावरणमा मात्र सम्भव हुन्छ।
डिजिटल गरिमा र सुरक्षा
डिजिटल सामग्रीको अनधिकृत प्रतिलिपि, पुनःप्रकाशन वा हेरफेरसँग सम्बन्धित जोखिमले महिला, युवा र संवेदनशील समुदायमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ। कुनै छवि वा भिडियोको अनधिकृत प्रयोगले सामाजिक प्रतिष्ठा, मानसिक स्वास्थ्य र व्यक्तिगत सुरक्षामा असर पार्ने सम्भावना हुन्छ। यस कारण डिजिटल गरिमा र सुरक्षा प्लेटफर्म डिजाइनसँग जोडिएको विषय बनेको छ।
दक्षिण एशियाको डिजिटल सन्दर्भ
दक्षिण एशिया विश्वका सबैभन्दा तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको डिजिटल बजारहरूमध्ये एक हो। यहाँ विशाल युवा जनसंख्या, स्मार्टफोन-आधारित इन्टरनेट विस्तार र कम लागतको डेटा संरचना रहेको छ। तर भाषिक विविधता, सांस्कृतिक बहुलता र डिजिटल साक्षरताको असमानताले प्लेटफर्म डिजाइनका लागि विशेष चुनौतीहरू पनि प्रस्तुत गर्छ।
उपलब्ध परियोजना पृष्ठभूमिअनुसार ZKTOR का संस्थापक Sunil Kumar Singh र उनको टोलीले दक्षिण एशियाको भाषिक र सांस्कृतिक विविधता तथा ग्रामीण डिजिटल अर्थतन्त्रबारे अध्ययन गरेको उल्लेख गरिएको छ।
संस्थापक पृष्ठभूमि
Sunil Kumar Singh लाई भारतीय मूलका गोपनीयता तथा डेटा सुरक्षा विशेषज्ञका रूपमा उल्लेख गरिएको छ र उनको फिनल्यान्डको प्रविधि वातावरणसँग दुई दशकभन्दा बढी सम्बन्ध रहेको बताइएको छ। युरोपेली डिजिटल संस्कृतिमा गोपनीयता र डेटा अधिकारको बहस लामो समयदेखि महत्वपूर्ण विषय रहेको पृष्ठभूमि पनि उल्लेख गरिएको छ।
डेटा सार्वभौमिकताको आयाम
प्लेटफर्मसँग सम्बन्धित विवरणमा country-segmented server logic को अवधारणा पनि उल्लेख गरिएको छ। यस अनुसार विभिन्न देशसँग सम्बन्धित डेटा सम्बन्धित अधिकार क्षेत्रसँग मिल्ने भण्डारण संरचनामा राख्न सकिने व्यवस्था विकसित गरिएको दाबी गरिएको छ।
प्रारम्भिक प्रयोगकर्ता वृद्धि
प्लेटफर्मका अनुसार प्रारम्भिक चरणमा करिब आधा मिलियन डाउनलोड प्राप्त भएको र मासिक प्रयोगकर्ता गतिविधिमा पनि वृद्धि देखिएको उल्लेख गरिएको छ। प्रारम्भिक वृद्धि संख्याले प्लेटफर्मको प्राविधिक विश्वसनीयता प्रमाणित नगरे पनि यसले प्रयोगकर्ताको रुचि र वैकल्पिक संरचनाप्रति चासो संकेत गर्न सक्छ।
भविष्यको इन्टरनेटसम्बन्धी बहस
हालको डिजिटल वातावरणमा निगरानी-आधारित इन्टरनेट मोडेल, एआई-सम्बन्धी जोखिम, डेटा नियन्त्रण र प्रयोगकर्ता गोपनीयताबारे बहस तीव्र हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा ZKTOR जस्ता प्लेटफर्महरूलाई केही विश्लेषकहरूले भविष्यको इन्टरनेट संरचनासम्बन्धी बहसको एक सम्भावित प्रयोगका रूपमा हेरेका छन्।
अन्ततः इन्टरनेटको आगामी चरण कुन मोडेलतर्फ जानेछ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ। दृश्यता, डेटा निष्कर्षण र संलग्नतालाई प्राथमिकता दिने वर्तमान मोडेल जारी रहने कि गोपनीयता, सुरक्षा र प्रयोगकर्ता नियन्त्रणलाई केन्द्रमा राख्ने नयाँ संरचनाहरू विकसित हुने भन्ने विषयमा बहस जारी रहेको छ।
