ઉત્તરાખંડના ઉત્તરકાશી જિલ્લાના બડકોટ વિસ્તારમાં સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રમાં લાંબા સમયથી ડોક્ટરોની અછતને લઈને સ્થાનિક લોકોમાં નારાજગી છે. ગ્રામજનો અને વિસ્તારના લોકોનો આરોપ છે કે બડકોટ સીએચસીમાં મંજૂર ડોક્ટરોની સંખ્યાની સરખામણીએ વર્ષોથી ખૂબ ઓછા ડોક્ટર ઉપલબ્ધ છે. વર્ષ 2015થી આઠ ડોક્ટરના પદોની સામે માત્ર એક ડોક્ટરના ભરોસે આરોગ્ય સેવાઓ ચાલી રહી હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. સમસ્યાના ઉકેલની માંગ સાથે લોકોએ મુખ્યમંત્રીને આવેદન મોકલીને વહેલી તકે ડોક્ટરોની નિમણૂક નહીં થાય તો આંદોલન શરૂ કરવાની ચેતવણી આપી છે.
સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે બડકોટ વિસ્તારની વસ્તી માટે સીએચસી મહત્વનું આરોગ્ય કેન્દ્ર છે. આસપાસના ગામોમાંથી મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ સારવાર, તપાસ અને પ્રાથમિક સારવાર માટે અહીં પહોંચે છે. પૂરતા ડોક્ટરો ન હોવાથી દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનોને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી શકે છે. સામાન્ય બીમારીથી લઈને કટોકટીની સ્થિતિ સુધી દર્દીઓને મુશ્કેલી પડી શકે છે અને અનેક વખત તેમને વધુ સારી સારવાર માટે દૂર આવેલા હોસ્પિટલોમાં જવું પડે છે.
ગ્રામજનોની નારાજગી માત્ર ડોક્ટરોની સંખ્યા પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેમનું કહેવું છે કે પર્વતીય વિસ્તાર હોવાને કારણે અહીં આરોગ્ય સુવિધાની જરૂરિયાત મેદાની વિસ્તારો કરતાં અલગ છે. દૂરના ગામોમાંથી દર્દીઓને હોસ્પિટલ સુધી પહોંચવા માટે સમય અને નાણાં બંને ખર્ચવા પડે છે. સીએચસીમાં પૂરતા ડોક્ટરો અને જરૂરી આરોગ્ય સેવાઓ ઉપલબ્ધ હોય તો લોકોને નાની સમસ્યાઓ માટે પણ અન્ય શહેરો અથવા મોટા હોસ્પિટલોમાં જવું નહીં પડે.
લોકોના જણાવ્યા મુજબ વર્ષ 2015થી ડોક્ટરોની અછતની સમસ્યા યથાવત છે. આઠ ડોક્ટરના પદોની સામે માત્ર એક ડોક્ટર ઉપલબ્ધ હોવાની સ્થિતિને તેઓ આરોગ્ય વ્યવસ્થા માટે ગંભીર માની રહ્યા છે. આટલા લાંબા સમયથી પદો ભરવાની માંગનો ઉકેલ ન આવતા સ્થાનિક લોકોમાં નારાજગી વધી છે. આ કારણે મુખ્યમંત્રીને આવેદન મોકલીને મામલે તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપની માંગ કરવામાં આવી છે.
ગ્રામજનોએ સરકાર પાસે બડકોટ સીએચસીમાં જરૂરી તમામ ડોક્ટરના પદો વહેલી તકે ભરવાની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે પર્વતીય અને દૂરના વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સેવાઓ મજબૂત કર્યા વિના ગ્રામજનોને સારી તબીબી સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવાનું લક્ષ્ય પૂર્ણ થઈ શકે નહીં. ડોક્ટરોની કાયમી નિમણૂક સાથે હોસ્પિટલમાં અન્ય જરૂરી આરોગ્ય કર્મચારીઓ અને સુવિધાઓને પણ મજબૂત કરવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે.
સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા અનુસાર બડકોટ વિસ્તારમાં આરોગ્ય સુવિધાઓની અછતનો સૌથી વધુ અસર ગંભીર દર્દીઓ પર પડે છે. કોઈ દર્દીની સ્થિતિ અચાનક બગડે ત્યારે પ્રાથમિક સારવાર બાદ તેને અન્ય હોસ્પિટલમાં મોકલવાની જરૂર પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં અંતર અને રસ્તાની સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. પર્વતીય વિસ્તારોમાં હોસ્પિટલ સુધી પહોંચવામાં લાગતો વધારાનો સમય દર્દી અને તેના પરિવાર માટે પડકાર બની શકે છે.
ખાસ કરીને ગર્ભવતી મહિલાઓ, વૃદ્ધો, બાળકો અને ગંભીર બીમારીથી પીડાતા દર્દીઓ માટે નજીકના આરોગ્ય કેન્દ્રમાં પૂરતા ડોક્ટરો ઉપલબ્ધ હોવા જરૂરી છે. ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે સીએચસીમાં ડોક્ટરો નિયમિત ઉપલબ્ધ રહે તો દર્દીઓને સમયસર પરામર્શ અને સારવાર મળી શકે છે. સાથે જ ગંભીર કેસોની ઓળખ વહેલી તકે થઈ શકે છે અને જરૂર પડે ત્યારે દર્દીને સમયસર ઉચ્ચ આરોગ્ય કેન્દ્રમાં મોકલી શકાય છે.
ઉત્તરાખંડના પર્વતીય વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સેવાઓમાં ડોક્ટરોની ઉપલબ્ધતા લાંબા સમયથી એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર રહી છે. કેન્દ્ર સરકારના ગ્રામીણ આરોગ્ય આંકડાઓમાં પણ સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં નિષ્ણાત ડોક્ટરોની અછતને દેશભરમાં એક પડકાર તરીકે નોંધવામાં આવી છે. વર્ષ 2016ના સરકારી આંકડાઓમાં પણ સીએચસી સ્તરે નિષ્ણાત ડોક્ટરોની અછતનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
બડકોટના લોકોનું કહેવું છે કે વર્ષોથી સમસ્યા યથાવત હોવા છતાં તેનો ઉકેલ ન આવે તો તેનું સીધું નુકસાન સામાન્ય જનતાને થાય છે. ગ્રામજનો માટે સરકારી હોસ્પિટલ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે ખાનગી હોસ્પિટલમાં સારવારનો ખર્ચ દરેક પરિવાર માટે ઉઠાવવો સરળ નથી. આવી સ્થિતિમાં સરકારી સીએચસીમાં પૂરતા ડોક્ટરોની હાજરી ગરીબ અને મધ્યમવર્ગીય પરિવારો માટે જરૂરી બની શકે છે.
મુખ્યમંત્રીને મોકલાયેલા આવેદન દ્વારા સ્થાનિક લોકોએ પોતાની માંગ સરકાર સુધી પહોંચાડી છે. હવે લોકોની નજર આરોગ્ય વિભાગ અને સરકાર આ મામલે શું પગલાં લે છે તેના પર છે. ડોક્ટરોની વહેલી તકે નિમણૂક થાય તો વિસ્તારની આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં સુધારો થઈ શકે છે. બીજી તરફ માંગ પૂરી નહીં થાય તો સ્થાનિક લોકોએ આંદોલનનો માર્ગ અપનાવવાની ચેતવણી આપી છે.
આ પ્રકારની આંદોલનની ચેતવણી સ્થાનિક પ્રશાસન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે. આરોગ્ય જેવી મૂળભૂત સુવિધાને લઈને ગ્રામજનો લાંબા સમય સુધી માંગ કરતા રહે અને ઉકેલ ન આવે તો વિરોધ વધી શકે છે. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે તેમની ફરિયાદનો ઉકેલ સંવાદ અને ઠોસ કાર્યવાહી દ્વારા લાવવામાં આવવો જોઈએ.
સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે ડોક્ટરોની નિમણૂક માત્ર કાગળ પર નહીં, પરંતુ હોસ્પિટલમાં તેમની વાસ્તવિક ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરે તેવી હોવી જોઈએ. ગ્રામજનો ઇચ્છે છે કે સીએચસીમાં ડોક્ટરોની નિયમિત ફરજ રહે અને દર્દીઓને સારવાર માટે અનાવશ્યક રીતે અન્યત્ર જવું ન પડે. સાથે જ હોસ્પિટલમાં તપાસ અને જરૂરી દવાઓની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાની માંગ પણ કરવામાં આવી રહી છે.
બડકોટ જેવા પર્વતીય વિસ્તારમાં આરોગ્ય સેવાઓને મજબૂત બનાવવાનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધે છે કે આસપાસના અનેક ગામો ભૌગોલિક રીતે દૂર અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં આવેલા છે. વરસાદ, ભૂસ્ખલન અને રસ્તા બંધ થવા જેવી પરિસ્થિતિઓમાં દર્દીઓને મોટા હોસ્પિટલ સુધી પહોંચાડવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. આવા સમયે સ્થાનિક સીએચસી લોકો માટે મહત્વપૂર્ણ તબીબી કેન્દ્ર બની જાય છે.
વિસ્તારના લોકોનું કહેવું છે કે સીએચસીમાં પૂરતા ડોક્ટરો ઉપલબ્ધ હોય તો અનેક દર્દીઓની સારવાર સ્થાનિક સ્તરે જ થઈ શકે છે. તેનાથી મોટા હોસ્પિટલ પરનો અનાવશ્યક ભાર પણ ઘટી શકે છે. ગંભીર દર્દીઓને જ નિષ્ણાત સારવાર માટે જિલ્લા હોસ્પિટલ અથવા ઉચ્ચ તબીબી કેન્દ્રમાં મોકલવાની જરૂર પડશે. તેનાથી દર્દીઓ અને તેમના પરિવારનો સમય અને ખર્ચ બંને બચી શકે છે.
ડોક્ટરોની અછતને કારણે હોસ્પિટલમાં ઉપલબ્ધ તબીબી કર્મચારીઓ પર વધારાનું કામનું દબાણ પણ આવી શકે છે. એક ડોક્ટરે વધુ સંખ્યામાં દર્દીઓની તપાસ કરવી પડે તો દરેક દર્દીને પૂરતો સમય આપવો મુશ્કેલ બની શકે છે. સતત કામના દબાણની અસર તબીબી સેવાઓ અને ડોક્ટરોની કાર્યક્ષમતા પર પડી શકે છે. તેથી દર્દીઓની સાથે આરોગ્ય કર્મચારીઓ માટે પણ પૂરતી સંખ્યામાં ડોક્ટરોની નિમણૂક જરૂરી છે.
બડકોટ સીએચસીને લઈને ઉઠેલી માંગ માત્ર સ્થાનિક સમસ્યા નહીં, પરંતુ પર્વતીય વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સેવાઓ સામેના વ્યાપક પડકાર તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે. પહાડોમાં હોસ્પિટલનું નેટવર્ક હોવા છતાં જો નિષ્ણાત અને સામાન્ય ડોક્ટરો ઉપલબ્ધ ન હોય તો ઇમારતો અને અન્ય સુવિધાઓ સંપૂર્ણ રીતે અસરકારક બની શકતી નથી. તેથી આરોગ્ય માળખા સાથે માનવ સંસાધનને મજબૂત કરવું પણ જરૂરી છે.
હાલમાં સ્થાનિક લોકોએ સરકારને પોતાની માંગથી અવગત કરાવી છે. હવે આરોગ્ય વિભાગ ડોક્ટરોની નિમણૂક અંગે શું નિર્ણય લે છે તેના પર વિસ્તારના લોકોની નજર છે. લોકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી સમસ્યાનો વહેલી તકે ઉકેલ નહીં આવે તો તેઓ આંદોલન કરશે.
બડકોટના લોકોની માંગ છે કે સરકાર આ મામલાને માત્ર આવેદન સુધી મર્યાદિત ન રાખે અને વહેલી તકે ઠોસ કાર્યવાહી કરે. તેમનું કહેવું છે કે આરોગ્ય સુવિધા કોઈપણ વિસ્તારના વિકાસની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે અને પર્વતીય વિસ્તારોમાં તેની અવગણનાની સીધી અસર સામાન્ય જનતા પર પડે છે. આઠ મંજૂર પદોની સામે એક ડોક્ટરની સ્થિતિ અંગે ઉઠાવાયેલી માંગ હવે સરકાર સુધી પહોંચી છે અને આગામી દિવસોમાં પ્રશાસન તથા આરોગ્ય વિભાગની કાર્યવાહી પર વિસ્તારના લોકોની નજર રહેશે.
