ભારતના ચૂંટણી પંચના બે ચૂંટણી કમિશનરોએ વરિષ્ઠ અધિકારી મનીષ ગર્ગ સામે કરેલી ફરિયાદો પર કેબિનેટ સચિવાલયે વધુ ઔપચારિક કાર્યવાહી કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે. માહિતી અધિકાર (RTI) કાયદા હેઠળ પ્રાપ્ત દસ્તાવેજો અનુસાર, સચિવાલયે દલીલ કરી હતી કે બંને પત્રો વ્યક્તિગત હેસિયતથી મોકલવામાં આવ્યા હતા, ચૂંટણી પંચ વતી સત્તાવાર ફરિયાદ તરીકે નહીં.
સમાચાર એજન્સી PTIના અહેવાલ અનુસાર, નિવૃત્ત કોમોડોર લોકેશ કે. બત્રા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી RTI અરજીના જવાબમાં આ વિગતો સામે આવી હતી. દસ્તાવેજોમાં ચૂંટણી પંચના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ વચ્ચે વહીવટી સત્તાઓ અને કામકાજની વહેંચણીને લઈને વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ચિંતાઓનો ઉલ્લેખ છે.
આ મામલામાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે શું બંધારણીય સંસ્થાના બે પદાધિકારીઓ પોતાના વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારી સામે કેન્દ્ર સરકારના ટોચના વહીવટી અધિકારીને સીધી ફરિયાદ કરી શકે છે અને આવી ફરિયાદો પર કઈ પ્રક્રિયા હેઠળ વિચારણા થવી જોઈએ.
અહેવાલ અનુસાર, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ 29 જુલાઈએ કેબિનેટ સચિવ ટી.વી. સોમનાથનને અલગ-અલગ પત્રો લખ્યા હતા. આ પત્રોમાં વરિષ્ઠ ઉપ ચૂંટણી કમિશનર મનીષ ગર્ગની વહીવટી કામગીરી અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
ફરિયાદોમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે ગર્ગે સંબંધિત અધિકારીઓ સાથે પરામર્શ કર્યા વિના વરિષ્ઠ ઉપ ચૂંટણી કમિશનરો, ઉપ ચૂંટણી કમિશનરો, મહાનિર્દેશકો અને સમકક્ષ રેન્કના અધિકારીઓ વચ્ચે કામકાજની વહેંચણીમાં ફેરફાર કર્યા હતા.
આ આરોપો ફરિયાદોમાં વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ચિંતાઓ પર આધારિત છે. ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે સંબંધિત અધિકારીએ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાનું અથવા ફરિયાદોમાંના આરોપો સાબિત થયા હોવાનું નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.
RTIના જવાબમાં સામે આવેલી કેબિનેટ સચિવાલયની નોંધ અનુસાર, બંને પત્રોને ગંભીરતાથી લેવા જોઈએ, પરંતુ તેમને સમગ્ર ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર ફરિયાદ તરીકે ગણાવી શકાય નહીં. સચિવાલયે દલીલ કરી હતી કે ચૂંટણી પંચ તરફથી ઔપચારિક સંદેશાવ્યવહાર પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી આ પત્રોના આધારે કાર્યવાહી કરવી યોગ્ય રહેશે નહીં. આવી કાર્યવાહી સ્વતંત્ર બંધારણીય સંસ્થાની આંતરિક કામગીરીમાં હસ્તક્ષેપ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.
સચિવાલયે તેથી પત્રો પ્રાપ્ત થયાની સ્વીકૃતિ આપવાની અને તેમની નકલો જાણ માટે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના પ્રિન્સિપલ પ્રાઇવેટ સેક્રેટરીને મોકલવાની ભલામણ કરી હતી. દસ્તાવેજો અનુસાર, પત્રોને રેકોર્ડ પર પણ રાખવામાં આવ્યા હતા, જેથી સંબંધિત અધિકારી અંગે ભવિષ્યમાં નિર્ણય લેવામાં આવે ત્યારે તેમના પર વિચાર કરી શકાય.
આ વ્યવસ્થા ફરિયાદો પર તાત્કાલિક ઔપચારિક કાર્યવાહી કરવાથી અલગ હતી. સચિવાલયે પત્રોને સંપૂર્ણપણે અવગણવાને બદલે તેમને વહીવટી રેકોર્ડમાં રાખવાનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો.
આ મામલામાં એક મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ ચૂંટણી પંચની આંતરિક વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવાને બદલે સીધા કેબિનેટ સચિવનો સંપર્ક કેમ કર્યો. આથી સંસ્થાની અંદર ફરિયાદોના નિકાલની પ્રક્રિયા અને વહીવટી નિર્ણયો લેતી વખતે પરામર્શની ભૂમિકા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
ભારતનું ચૂંટણી પંચ દેશમાં ચૂંટણીઓનું સંચાલન અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની દેખરેખ રાખતી બંધારણીય સંસ્થા છે. તેથી તેના અધિકારીઓ વચ્ચેના વહીવટી મતભેદોનો નિકાલ કઈ રીતે થાય છે તે સંસ્થાકીય પારદર્શિતા અને જવાબદારીના સંદર્ભમાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
જોકે, ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોના આધારે સીધા પત્રો મોકલવાની કાર્યવાહી નિર્ધારિત પ્રક્રિયાની વિરુદ્ધ હતી એવું કહેવું વહેલું ગણાશે. આ અંગે નિષ્કર્ષ પર પહોંચવા માટે સંબંધિત નિયમો, ચૂંટણી પંચની આંતરિક પ્રક્રિયાઓ અને તમામ પક્ષોના સત્તાવાર ખુલાસાઓની માહિતી જરૂરી છે.
