સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પરંપરાગત હથિયારોના નિયંત્રણને લગતા એક પ્રસ્તાવ પર ભારત અને ઇઝરાયેલે અલગ વલણ અપનાવ્યું છે. પાકિસ્તાન અને બેલારુસ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આ પ્રસ્તાવની વિરુદ્ધ બંને દેશોએ મતદાન કર્યું હતું. સોમવાર, 2 નવેમ્બરે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાની પ્રથમ સમિતિમાં યોજાયેલા મતદાન દરમિયાન 180 દેશોએ પ્રસ્તાવનું સમર્થન કર્યું હતું, જ્યારે ભારત અને ઇઝરાયેલે તેનો વિરોધ કર્યો હતો.
ભારતનું કહેવું છે કે પરંપરાગત હથિયારોનું નિયંત્રણ માત્ર પડોશી દેશો વચ્ચેનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તેનો સંબંધ આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે પણ છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાની પ્રથમ સમિતિમાં પાકિસ્તાન અને બેલારુસે પ્રાદેશિક તથા ઉપપ્રાદેશિક સ્તરે પરંપરાગત હથિયારોના નિયંત્રણ અંગેનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો. આ પ્રસ્તાવનો હેતુ હથિયારોની સંખ્યા અને સૈન્ય ક્ષમતાને નિયંત્રિત કરવા માટે પ્રાદેશિક કરારોને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
મતદાન દરમિયાન 180 દેશોએ આ પ્રસ્તાવનું સમર્થન કર્યું હતું. ભારત અને ઇઝરાયેલે જ તેની વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. કોઈપણ સભ્ય દેશે મતદાનથી દૂર રહેવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો નહોતો, જોકે તમામ 193 સભ્ય દેશોએ મતદાન કર્યું ન હતું.
ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેનો વિરોધ હથિયાર નિયંત્રણના ઉદ્દેશ્ય સામે નથી, પરંતુ પ્રસ્તાવમાં અપનાવવામાં આવેલા પ્રાદેશિક અભિગમ સામે છે. ભારતનું માનવું છે કે કોઈ દેશની સુરક્ષા સામેના જોખમો માત્ર તેની આસપાસના દેશો સુધી મર્યાદિત રહેતા નથી. ઘણી વખત સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ અન્ય પ્રદેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિઓ સાથે પણ જોડાયેલી હોય છે.
આ જ કારણસર ભારતે પ્રસ્તાવમાં કરવામાં આવેલી એવી જોગવાઈ સામે અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી, જેમાં પરંપરાગત હથિયારોના નિયંત્રણને મુખ્યત્વે પ્રાદેશિક અને ઉપપ્રાદેશિક કરારો દ્વારા આગળ વધારવાની વાત કરવામાં આવી છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના સ્થાયી મિશનના પ્રથમ સચિવ અનમોલ શેર બેદીએ મતદાન બાદ ભારતનો પક્ષ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે પરંપરાગત હથિયારોનું નિયંત્રણ એક વૈશ્વિક મુદ્દો છે. તેને માત્ર કોઈ એક ક્ષેત્રમાં આવેલા દેશોની સુરક્ષા જરૂરિયાતોના આધારે જોઈ શકાય નહીં.
બેદીના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રસ્તાવમાં એવું માની લેવામાં આવ્યું છે કે દેશોની સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ તેમની પ્રાદેશિક સરહદો સુધી જ મર્યાદિત રહે છે. જોકે, વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ તેનાથી અલગ છે.
તેમણે પ્રાદેશિક સ્તરે સૈન્ય ક્ષમતાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાના વિચારને પણ અવ્યવહારુ ગણાવ્યો હતો. ભારતનું કહેવું છે કે કોઈ દેશની સંરક્ષણ જરૂરિયાતો નક્કી કરતી વખતે વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિઓને અવગણી શકાય નહીં. ભારતીય પ્રતિનિધિએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પ્રસ્તાવની વિરુદ્ધ મતદાન કરવાનો નિર્ણય ભારતના અગાઉથી અપનાવવામાં આવેલા વલણને અનુરૂપ છે.
ભારતે પ્રસ્તાવમાં સામેલ અન્ય એક માગ સામે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. તેમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર નિઃશસ્ત્રીકરણ આયોગને પ્રાદેશિક હથિયાર નિયંત્રણ કરારો માટે નવા સિદ્ધાંતો તૈયાર કરવાની શક્યતા પર વિચાર કરવા જણાવાયું હતું.
અનમોલ શેર બેદીએ જણાવ્યું હતું કે આયોગ અગાઉ પણ આ મુદ્દે અનેક વખત કામ કરી ચૂક્યો છે. વર્ષ 1993માં પ્રાદેશિક નિઃશસ્ત્રીકરણ માટે માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 1999માં પરંપરાગત હથિયારોના નિયંત્રણ અને નિઃશસ્ત્રીકરણ અંગે સહમતી બની હતી. વર્ષ 2017માં પરંપરાગત હથિયારો સંબંધિત વિશ્વાસ વધારવાનાં પગલાં અંગેની ભલામણો પણ સ્વીકારવામાં આવી હતી.
ભારતે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જ્યારે આ જ મુદ્દે અગાઉ ત્રણ વખત સહમતી બની ચૂકી છે, ત્યારે ફરીથી નવી પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની જરૂર શા માટે ઊભી થઈ રહી છે. ભારતીય પ્રતિનિધિએ જણાવ્યું હતું કે અગાઉથી અસ્તિત્વમાં રહેલી માર્ગદર્શિકાઓને ધ્યાનમાં લીધા વિના એ જ મુદ્દે ફરી ચર્ચા કરવી યોગ્ય જણાતી નથી.
ભારતે પ્રસ્તાવના તે ફકરા સામે પણ અલગથી મતદાન કર્યું હતું, જેમાં દક્ષિણ એશિયામાં પરંપરાગત હથિયારોના નિયંત્રણ સંબંધિત પ્રસ્તાવોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ ફકરામાં વિશ્વના વિવિધ પ્રદેશોમાં હથિયાર નિયંત્રણ માટે કરવામાં આવેલા પ્રયાસોની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. તેમાં લેટિન અમેરિકાના દેશો વચ્ચે થયેલી ચર્ચાઓ અને દક્ષિણ એશિયામાં રજૂ કરવામાં આવેલા પ્રસ્તાવોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
મસૂદામાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પ્રાદેશિક સુરક્ષા જાળવવા માટે વધુ સૈન્ય ક્ષમતા ધરાવતા મોટા દેશોની વિશેષ જવાબદારી હોય છે. ભારતે પ્રાદેશિક સંતુલનના આ વિચાર સામે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. ભારતનો તર્ક છે કે સુરક્ષા વ્યવસ્થા માત્ર ભૌગોલિક સરહદો અથવા પડોશી દેશોની સૈન્ય ક્ષમતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરી શકાય નહીં.
પરંપરાગત હથિયારોમાં ટેન્ક, તોપ, લડાકુ વિમાન, યુદ્ધજહાજ અને સામાન્ય સૈન્ય હથિયારોનો સમાવેશ થાય છે. તેના નિયંત્રણનો હેતુ હથિયારોની હોડ ઘટાડવાનો અને દેશો વચ્ચે સંઘર્ષની શક્યતા ઓછી કરવાનો છે.
પાકિસ્તાન અને બેલારુસના પ્રસ્તાવમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે શીત યુદ્ધ બાદ અનેક સુરક્ષા જોખમો એક જ પ્રદેશમાં આવેલા દેશો વચ્ચે ઊભા થયા છે. તેથી પ્રાદેશિક કરારોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
પ્રસ્તાવ અનુસાર, શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવા માટે હથિયારો તથા સૈન્ય દળોની સંખ્યા શક્ય તેટલા નીચા સ્તરે રાખવાની દિશામાં પ્રયાસો થવા જોઈએ. જોકે, ભારતનું કહેવું છે કે આવા પ્રયાસોમાં વૈશ્વિક સુરક્ષા પરિસ્થિતિઓને પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
પાકિસ્તાન અને બેલારુસ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા પ્રસ્તાવને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાની પ્રથમ સમિતિની મંજૂરી મળી ગઈ છે. જોકે, આ સમગ્ર મહાસભાની અંતિમ મંજૂરી નથી. પ્રથમ સમિતિ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલા પ્રસ્તાવને હવે વિચારણા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા સમક્ષ મોકલવામાં આવશે.
મતદાનમાં ભારત અને ઇઝરાયેલે વિરોધ નોંધાવ્યો હોવા છતાં 180 દેશોના સમર્થનને કારણે પ્રસ્તાવ સમિતિમાં આગળ વધ્યો છે.
હવે આગામી પ્રક્રિયામાં મહાસભા આ પ્રસ્તાવને કયા સ્વરૂપમાં સ્વીકારે છે તે જોવાનું રહેશે. ભારતે હાલ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પરંપરાગત હથિયારોના નિયંત્રણના મુદ્દે તેની પ્રાથમિકતા વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખવાની છે.
